Kitabxana (library) — proqramlaşdırmada əvvəlcədən yazılmış və dəfələrlə istifadə oluna bilən funksiyaların, metodların və siniflərin (class) toplusudur. Kitabxana proqramçıya müəyyən funksionallığı sıfırdan yazmadan öz proqramına əlavə etməyə imkan verir.
Sadə desək: kitabxana proqramçının hazır alətlər qutusudur. Adı da təsadüfi deyil: adi kitabxanada lazım olan kitabı götürüb oxuduğunuz kimi, proqram kitabxanasından da lazım olan funksiyanı “götürüb” istifadə edirsiniz. Başqa müqayisə ilə: tort bişirmək üçün unu özünüz üyütmürsünüz — hazır un alırsınız. Kitabxana da proqramçı üçün belə hazır “inqrediyentdir”.
Kitabxananın əsas xüsusiyyətləri
- Konkret bir və ya bir neçə məsələni həll edir — məsələn, qrafik çəkmək, tarixlərlə işləmək, internetdən məlumat almaq.
- Proqramçı onu istədiyi vaxt və istədiyi yerdə çağırır.
- Layihənin strukturuna proqramçı özü nəzarət edir.
- Kodu modullara bölməyə və təkrar istifadə etməyə kömək edir.
Kitabxana necə istifadə olunur?
- Quraşdırma: Kitabxana paket meneceri ilə yüklənir — Python-da pip, JavaScript-də npm. Məsələn, terminalda pip install requests yazmaq kifayətdir.
- Qoşulma: Kodda kitabxana import əmri ilə qoşulur — məsələn, Python-da import random.
- İstifadə: Kitabxananın funksiyaları çağırılır — məsələn, random.randint(1, 6) zər atmağı təqlid edərək 1-dən 6-ya qədər təsadüfi ədəd qaytarır.
Standart kitabxana
Bir çox proqramlaşdırma dilində heç nə quraşdırmadan istifadə olunan, dilin özü ilə birlikdə gələn standart kitabxana var. Python bu baxımdan xüsusilə zəngindir:
- math — riyazi funksiyalar: kvadrat kök, triqonometriya;
- random — təsadüfi ədədlər: oyunlar və viktorinalar üçün;
- datetime — tarix və vaxtla iş;
- json — JSON məlumatları ilə iş.
Kitabxana, modul və paket: fərq nədir?
- Modul — adətən bir fayldan ibarət kod hissəsidir.
- Paket — bir neçə modulun bir qovluqda birləşdiyi toplusudur.
- Kitabxana — müəyyən məsələni həll etmək üçün yaradılmış modul və paketlər toplusunun ümumi adıdır.
Gündəlik danışıqda bu terminlər tez-tez bir-birinin yerinə işlədilir.
Üstünlükləri
- Vaxta qənaət: Artıq yazılmış və yoxlanılmış koddan istifadə olunur.
- Etibarlılıq: Populyar kitabxanalar minlərlə proqramçı tərəfindən illərlə sınaqdan keçirilib.
- Təkrar istifadə: Eyni kitabxana müxtəlif layihələrdə istifadə oluna bilir.
- Çevik nəzarət: Proqramçı nəyi, harada və necə istifadə edəcəyini özü seçir.
Məşhur kitabxanalar
Veb və interfeys:
- React — istifadəçi interfeysi komponentləri yaratmaq üçün. Komponentləri idarə etmək üçün Hooks-dan istifadə olunur.
- jQuery — DOM elementləri ilə işləmək üçün köhnə, amma hələ də geniş yayılmış kitabxana.
- Chart.js — interaktiv qrafik və diaqramlar çəkmək üçün.
Ümumi məqsədli:
- Lodash — JavaScript-də obyektlər və massivlərlə işləmək üçün köməkçi funksiyalar.
- Requests (Python) — internetə HTTP sorğuları göndərmək və API-lərdən məlumat almaq üçün.
Məlumat elmi və süni intellekt:
- NumPy və Pandas (Python) — ədədlər və cədvəl məlumatları ilə işləmək üçün. Data Science-in əsas alətləri.
- scikit-learn, TensorFlow və PyTorch (Python) — maşın öyrənməsi modelləri qurmaq üçün.
Robotexnika:
- Arduino-da servo mühərrikləri, ekranları və sensorları idarə etmək üçün hazır kitabxanalar var. Onlar sayəsində şagirdlər mürəkkəb elektronikanı bir neçə sətir kodla idarə edə bilir.
Nümunə
Tutaq ki, saytda qrafik göstərmək istəyirsiniz. Chart.js kitabxanasından istifadə etsəniz, sadəcə məlumatları verirsiniz və qrafik bir neçə sətir kodla hazır olur. Kitabxana olmasaydı, hər xətti, oxu və rəqəmi sıfırdan canvas üzərində çəkməli olardınız.
Asılılıq riskləri
Kitabxanalar böyük üstünlük versə də, onlardan ehtiyatla istifadə etmək lazımdır:
- Təhlükəsizlik: Kitabxanada zəiflik aşkarlansa, ondan istifadə edən bütün proqramlar risk altına düşür. Ona görə kitabxanaları mütəmadi yeniləmək lazımdır.
- Asılılıq: 2016-cı ildə cəmi 11 sətirlik kiçik left-pad kitabxanası müəllifi tərəfindən silinəndə, ondan asılı olan minlərlə layihə, o cümlədən böyük şirkətlərin layihələri, bir müddət yığıla bilmədi.
- Lisenziya: Hər kitabxananın öz istifadə şərtləri — lisenziyası — var. Kommersiya layihələrində bunu yoxlamaq vacibdir.
Nəticə
Kitabxanalar müasir proqramlaşdırmanın təməlidir: proqramçılar “təkəri yenidən ixtira etmək” əvəzinə başqalarının yaratdığı yoxlanılmış həllərdən istifadə edərək daha tez və keyfiyyətli proqramlar yaradırlar. Düzgün kitabxana seçmək və onunla işləməyi bacarmaq hər proqramçı üçün vacib bacarıqdır.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu