Jet School Logo

JSON nədir?

JSON (JavaScript Object Notation) — məlumatları insan üçün oxunaqlı və yüngül formatda saxlamaq və ötürmək üçün istifadə olunan standart mətn formatıdır. Adında JavaScript sözü olsa da, JSON yalnız ona məxsus deyil: o, demək olar ki, bütün müasir proqramlaşdırma dillərində — Python, Java, PHP, C# və s. — dəstəklənir.

Sadə desək: JSON kompüterlərin bir-biri ilə strukturlaşdırılmış məlumat mübadiləsi aparmaq üçün istifadə etdiyi ümumi dildir — eynilə müxtəlif ölkələrdən olan insanların ingilis dilində danışması kimi. Python-da yazılmış server və JavaScript-də yazılmış sayt bir-birinin dilini bilməsə də, JSON vasitəsilə rahatlıqla “danışa” bilir.

Qısa tarixçə

JSON-u 2000-ci illərin əvvəllərində amerikalı proqramçı Duqlas Krokford populyarlaşdırıb. O, JavaScript-in obyekt yazılışından ilhamlanaraq sadə və hamı üçün başa düşülən bir məlumat formatı təklif edib. Bu gün JSON-un rəsmi standartları var (ECMA-404 və RFC 8259), faylları isə .json genişlənməsi ilə saxlanılır.

JSON-un quruluşu

JSON məlumatları açar-dəyər (key-value) cütləri şəklində təşkil edir. Məsələn, bir şagird haqqında məlumat belə görünə bilər:

{ “ad”: “Əli”, “yas”: 12, “sagirddir”: true, “seherler”: [“Bakı”, “Gəncə”], “unvan”: { “seher”: “Bakı”, “rayon”: “Nəsimi” } }

Burada:

  • “ad”: “Əli” — açar “ad”, dəyər isə mətn olan “Əli”-dir;
  • “seherler” — bir neçə dəyərdən ibarət massivdir;
  • “unvan” — öz içində başqa açar-dəyər cütləri olan iç-içə obyektdir.

Əsas elementlər:

  • Obyekt: fiqurlu mötərizələr { } içində açar-dəyər cütləri.
  • Massiv (array): kvadrat mötərizələr [ ] içində sıralı dəyərlər.
  • Dəyər növləri: mətn (string), ədəd (number), doğru/yalan (boolean — true/false), massiv, obyekt və ya boş dəyər (null).

JSON-un sintaksis qaydaları və ən çox edilən səhvlər

JSON çox sadədir, amma qaydalara ciddi əməl etmək lazımdır — kiçik səhv bütün faylı oxunmaz edir:

  • Açarlar həmişə cüt dırnaqda olmalıdır: “ad” düzgündür, ad və ya ‘ad’ isə səhvdir.
  • Tək dırnaq qadağandır: mətn yalnız cüt dırnaqla yazılır.
  • Sonuncu elementdən sonra vergül qoyulmur: [“Bakı”, “Gəncə”,] səhvdir.
  • Şərh (comment) yazmaq olmaz: JSON-da izah üçün qeydlər qoymaq mümkün deyil.
  • true, false və null kiçik hərflə yazılır: Python-dakı True və None JSON-da işləmir.

Bu qaydalar pozulanda proqram JSON-u oxuya bilmir və xəta verir. Faylı yoxlamaq üçün pulsuz onlayn “JSON validator” alətlərindən istifadə etmək olar.

JSON və JavaScript obyekti eyni şeydirmi?

Bir-birinə çox bənzəyir, amma eyni deyil:

  • JavaScript obyekti proqramın yaddaşındakı canlı strukturdur. Onun açarları dırnaqsız ola bilər, içində funksiyalar da saxlana bilər.
  • JSON isə sadəcə mətndir — məlumatı saxlamaq və ötürmək üçün xüsusi qaydalarla yazılmış sətir. Onda funksiyalar ola bilməz.

JavaScript-də obyekti JSON mətninə çevirmək üçün JSON.stringify(), JSON mətnini obyektə çevirmək üçün isə JSON.parse() istifadə olunur.

Python-da JSON

Python-da JSON ilə işləmək üçün daxili json modulu var:

  • json.dumps() — Python məlumatlarını JSON mətninə çevirir;
  • json.loads() — JSON mətnini Python məlumatlarına çevirir.

Bu zaman JSON obyekti Python-da lüğətə, JSON massivi isə siyahıya (list) çevrilir.

JSON niyə populyardır?

  • Oxunaqlılıq: İnsan onu asanlıqla oxuyub başa düşə bilir.
  • Yüngüllük: XML kimi formatlarla müqayisədə daha az yer tutur və daha sürətli emal olunur.
  • Universallıq: Demək olar ki, bütün proqramlaşdırma dilləri onu hazır alətlərlə dəstəkləyir.
  • Sadəlik: Cəmi bir neçə qaydanı öyrənmək kifayətdir.

JSON, XML və YAML

  • XML — HTML-ə bənzər teqlərlə yazılan köhnə formatdır. JSON-dan daha “ağırdır”, amma bəzi korporativ və sənəd sistemlərində hələ də istifadə olunur.
  • YAML — boşluqlarla strukturlaşdırılan, daha oxunaqlı formatdır. Əsasən konfiqurasiya fayllarında, məsələn, Infrastructure as Code alətlərində, Docker və Kubernetes-də istifadə olunur.
  • JSON isə bu ikisinin arasında “qızıl orta”dır və veb dünyasında əsas standartdır.

JSON-un istifadə sahələri

  • API-lər: Serverlər və tətbiqlər arasında məlumat mübadiləsinin əsas formatıdır. Məsələn, hava proqnozu tətbiqi serverdən temperaturu JSON şəklində alır. GraphQL sorğularının cavabları da JSON formatında gəlir.
  • Konfiqurasiya faylları: Bir çox proqram öz ayarlarını JSON-da saxlayır — məsələn, JavaScript layihələrindəki package.json faylı və VS Code-un ayarları.
  • Verilənlər bazaları: MongoDB kimi NoSQL verilənlər bazaları məlumatları JSON-a bənzər formatda saxlayır. PostgreSQL kimi relyasion bazalar da JSON sütunlarını dəstəkləyir.

Təhlükəsizlik qeydi

Kənardan gələn JSON-u heç vaxt kod kimi icra etmək olmaz. Onu yalnız xüsusi təhlükəsiz funksiyalarla — JavaScript-də JSON.parse(), Python-da json.loads() — oxumaq lazımdır.

Nəticə

JSON müasir veb inkişafının əsas, dildən asılı olmayan məlumat formatıdır. Sadəliyi və universallığı sayəsində sistemlər arasında məlumat mübadiləsinin standartına çevrilib. API-lərlə işləmək istəyən hər proqramçı üçün JSON-u bilmək zəruridir.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

Tez-tez verilən suallar

JSON nədir? JSON məlumatları insan üçün oxunaqlı və yüngül formatda saxlamaq və ötürmək üçün istifadə olunan standart mətn formatıdır.

JSON yalnız JavaScript üçündürmü? Xeyr. Adına baxmayaraq, JSON demək olar ki, bütün proqramlaşdırma dilləri tərəfindən dəstəklənir və dildən asılı olmayan formatdır.

JSON faylını nə ilə açmaq olar? JSON adi mətn faylıdır, ona görə onu istənilən mətn redaktoru, kod redaktoru və ya brauzerlə açmaq olar.

Tədris sahələrimiz barədə məlumat almaq üçün qeydiyyatdan keçin

IT Sahəsini öyrənməyə başla