Class nədir?
Class və ya Sinif — Obyekt Yönümlü Proqramlaşdırmanın (OOP — Object-Oriented Programming) əsas daşlarından biridir. Siniflər real dünya obyektlərinin proqramlaşdırmadakı modeli rolunu oynayır: onların xüsusiyyətlərini (məsələn, ad, rəng, ölçü) və davranışlarını (məsələn, hərəkət etmək, danışmaq) təsvir edir.
Başqa sözlə, sinif proqramdakı obyektlər üçün şablon və ya çertyoj rolunu oynayır. Siniflər proqramın daha modullu, səliqəli, təkrar istifadə oluna bilən və idarə edilə bilən olmasına kömək edir.
Sinifin əsas elementləri:
- Attributes (Atributlar / Xüsusiyyətlər): Obyektə aid dəyişənlərdir (məsələn, avtomobilin markası, rəngi).
- Methods (Metodlar): Sinifin daxilində təyin edilmiş funksiyalardır — obyektin yerinə yetirə biləcəyi əməliyyatlar (məsələn, avtomobilin hərəkət etməsi).
Sinif və obyekt fərqi:
Sinif (Class)Obyekt (Object)Şablon və ya planŞablondan yaradılan konkret nümunəÜmumi xüsusiyyətləri və davranışları müəyyənləşdirirKonkret məlumatlarla doldurulmuş nüsxədir (instance)
Sadə bir müqayisə: sinif — tort qəlibidir, obyektlər isə həmin qəlibdən bişirilmiş tortlardır. Qəlib bir dənədir, tortlar isə çox ola bilər və hər birinin kremi fərqli ola bilər.
Sinifin yaradılması və istifadəsi:
Python dilində sadə sinif nümunəsi:
python
class Car:
def __init__(self, brand, color, speed):
self.brand = brand
self.color = color
self.speed = speed
def drive(self):
print(f"{self.color} {self.brand} {self.speed} km/saat sürətlə hərəkət edir.")
# Obyektlər yaratmaq
car1 = Car("BMW", "qara", 200)
car2 = Car("Audi", "ağ", 180)
car1.drive() # Çıxış: qara BMW 200 km/saat sürətlə hərəkət edir.
car2.drive() # Çıxış: ağ Audi 180 km/saat sürətlə hərəkət edir.
Burada:
- Car sinifdir — ümumi model.
- car1 və car2 bu sinifdən yaradılmış müstəqil obyektlərdir.
- __init__ — konstruktor adlanan xüsusi metoddur: yeni obyekt yaradılan kimi avtomatik işə düşür və onun ilkin dəyərlərini təyin edir.
- self — konkret obyektin özünə istinad edir. car1.drive() çağırılanda self məhz car1 olur.
Python-da sinifin özü də çağırıla bilən (callable) obyektdir: Car(...) yazanda sinfi çağırırıq və o, yeni obyekt yaradır.
Siniflərin əsas üstünlükləri:
- Modul strukturlar qurmağa imkan verir: böyük proqram kiçik, müstəqil hissələrə bölünür və siniflər ayrı-ayrı modullarda saxlanıla bilər.
- Kodun təkrar istifadəsini artırır (DRY prinsipi — Don’t Repeat Yourself, “Özünü təkrarlama”).
- Dəyişiklikləri asanlaşdırır: bir sinifdə edilən düzəliş həmin sinifdən yaradılan bütün obyektlərə tətbiq olunur.
- İrsiyyət (Inheritance) və Polimorfizm (Polymorphism) vasitəsilə kodun genişləndirilməsini təmin edir.
- İnkapsulyasiya (Encapsulation) vasitəsilə obyektin daxili məlumatlarını gizlədir və onlara yalnız nəzarətli girişə icazə verir. Bu, məlumatların səhvən dəyişdirilməsinin qarşısını alır.
İrsiyyət və Polimorfizm:
- İrsiyyət (Inheritance): Bir sinif digər sinifin xüsusiyyətlərini və metodlarını miras ala bilər.
- Polimorfizm (Polymorphism): Eyni adlı metod müxtəlif siniflərdə fərqli şəkildə işləyə bilər.
Məsələn:
python
class ElectricCar(Car):
def charge(self):
print(f"{self.brand} elektriklə yüklənir.")
def drive(self):
print(f"{self.color} {self.brand} səssizcə, elektrik mühərriki ilə hərəkət edir.")
tesla = ElectricCar("Tesla", "qırmızı", 250)
tesla.charge() # Car-da olmayan yeni metod
tesla.drive() # Car-dakı drive() metodunun yeni versiyası
Burada:
- ElectricCar sinifi Car sinifindən miras alır (irsiyyət): brand, color, speed atributlarını yenidən yazmağa ehtiyac yoxdur.
- drive() metodu hər iki sinifdə var, amma fərqli işləyir — bu, polimorfizmdir.
“Class” sözü HTML və CSS-də
Veb proqramlaşdırmada class sözünə başqa mənada da rast gəlinir. HTML-də <div class="kart"> yazanda class — elementə ad verən atributdur. Bu ad sonra CSS-də və JavaScript-də selector (.kart) vasitəsilə həmin elementləri tapmaq üçün istifadə olunur. Bu, OOP-dəki siniflə eyni anlayış deyil.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

