Jet School Logo

Downtime nədir?

Downtime (dayanma müddəti) — sistemin, serverin, tətbiqin və ya hər hansı texnoloji xidmətin işləmədiyi və ya istifadəyə yararsız olduğu müddətdir. Bu müddət ərzində istifadəçilər xidmətə daxil ola bilmir və ya onun funksiyalarından istifadə edə bilmirlər.

Downtime adətən dəqiqə, saat və ya günlərlə ölçülür və texnologiya sahəsində etibarlılıq və əlçatanlığın əsas göstəricilərindən biridir. Onun əksi uptime-dır — sistemin normal işlədiyi müddət.

Downtime növləri

1. Planlaşdırılmış downtime

Texniki baxış, yeniləmə və ya sistemin modernləşdirilməsi üçün əvvəlcədən planlaşdırılan fasilələrdir. Məsələn, istifadəçilərin az olduğu gecə saatlarında aparılan server yeniləmələri. İstifadəçilərə adətən əvvəlcədən xəbər verilir.

2. Planlaşdırılmamış downtime

Gözlənilməz səbəblərdən baş verən qəfil fasilələrdir:

  • avadanlıq nasazlıqları;
  • proqram təminatındakı xətalar (bug-lar) və uğursuz yeniləmələr;
  • elektrik kəsilməsi;
  • DDoS hücumları və digər kiberhücumlar;
  • sistemin həddindən artıq yüklənməsi.

Real nümunə

2024-cü ilin iyulunda kibertəhlükəsizlik şirkəti CrowdStrike-ın uğursuz yeniləməsi dünyada təxminən 8,5 milyon Windows kompüterinin işini dayandırdı. Nəticədə aviaşirkətlər, banklar, xəstəxanalar və televiziya kanalları saatlarla, bəzi hallarda isə günlərlə işləyə bilmədi. Bu hadisə tarixin ən böyük IT nasazlıqlarından biri sayılır və tək bir xətanın nə qədər geniş miqyaslı downtime yarada biləcəyini göstərir.

Downtime-ın nəticələri

  • Müştəri narazılığı: Xidmətin əlçatmaz olması istifadəçilərin etimadını azaldır.
  • Maliyyə itkiləri: Onlayn mağazalar, banklar və SaaS platformaları üçün hər dəqiqəlik dayanma birbaşa gəlir itkisi deməkdir.
  • Nüfuza zərər: Təkrarlanan və uzunmüddətli fasilələr şirkətin imicinə mənfi təsir göstərir.
  • İş proseslərinin dayanması: Şirkətdaxili sistemlərdə downtime əməkdaşların işini dayandırır.

Uptime və “doqquzlar”

Əlçatanlıq faizlə ölçülür və tez-tez “doqquzların sayı” ilə ifadə olunur:

Əlçatanlıqİllik mümkün downtime99% (“iki doqquz”)~3,65 gün99,9% (“üç doqquz”)~8,76 saat99,99% (“dörd doqquz”)~52,6 dəqiqə99,999% (“beş doqquz”)~5,26 dəqiqə

Bu göstərici xidmət təminatçısı ilə müştəri arasında bağlanan SLA (Service Level Agreement — Xidmət səviyyəsi razılaşması) müqaviləsində qeyd olunur. Təminatçı vəd etdiyi əlçatanlığı təmin edə bilməsə, müştəriyə kompensasiya ödəyə bilər. Data mərkəzlərinin Tier səviyyələri də məhz bu göstəriciyə əsaslanır.

Downtime-ı azaltmaq üsulları

  • Ehtiyat (redundant) sistemlər: Bir server sıradan çıxanda onun işini dərhal başqası öz üzərinə götürür.
  • Monitorinq və avtomatik xəbərdarlıq: Problem yaranan kimi mütəxəssislər xəbər tutur.
  • Mütəmadi ehtiyat nüsxələr (backup): Nasazlıqdan sonra məlumatları tez bərpa etməyə imkan verir.
  • “Sıfır downtime” ilə yerləşdirmə: Blue-Green Deployment kimi strategiyalar yeni versiyanı xidməti dayandırmadan istifadəyə verməyə imkan yaradır.
  • Avtomatik bərpa: Kubernetes kimi platformalar sıradan çıxmış konteynerləri avtomatik olaraq yenidən işə salır.
  • Fəlakətdən bərpa planı (disaster recovery): Böyük qəzalar zamanı sistemi başqa data mərkəzində tez işə salmaq üçün əvvəlcədən hazırlanmış plan.
  • Yeniləmələri az yüklü saatlarda aparmaq.

Nəticə

Downtime IT sistemlərinin sabitliyini və etibarlılığını göstərən əsas göstəricidir. Onu minimuma endirmək DevOps və SRE (Site Reliability Engineering) komandalarının ən vacib vəzifələrindən biridir. Müasir istifadəçilər xidmətlərin “həmişə işləməsinə” öyrəşdiyi üçün hətta bir neçə dəqiqəlik fasilə də böyük əks-səda doğura bilər.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

Tədris sahələrimiz barədə məlumat almaq üçün qeydiyyatdan keçin

IT Sahəsini öyrənməyə başla