
JavaScript (JS) — veb səhifələrə interaktivlik əlavə edən və dinamik məzmun yaratmağa imkan verən proqramlaşdırma dilidir. HTML və CSS ilə birlikdə vebin üç əsas texnologiyasından biridir:
Ev müqayisəsi ilə desək: HTML evin divarları, CSS onun rəngi və mebeli, JavaScript isə elektrik və santexnikasıdır — işıq yanır, su axır, qapı zəngi çalır.
JavaScript-i 1995-ci ildə Netscape şirkətində proqramçı Brendan Ayk cəmi 10 gün ərzində yaradıb. Bu gün dilin rəsmi standartı ECMAScript adlanır və hər il yenilənir. JavaScript bütün müasir brauzerlərdə heç bir əlavə proqram quraşdırmadan işləyir. Ona görə o, dünyanın ən geniş yayılmış proqramlaşdırma dillərindən biridir.
Xeyr! Bu, yeni başlayanların ən çox qarışdırdığı məsələdir. Adlarındakı oxşarlıq 1990-cı illərin marketinq qərarıdır: o vaxt Java çox populyar idi və yeni dilə ona bənzər ad verildi. Əslində bunlar tamamilə fərqli dillərdir — “avtomobil” və “avtobus” kimi deyil, “ərik” və “ərinmək” kimi: səslənmə oxşardır, məna isə fərqlidir.
Brauzer HTML kodunu oxuyanda yaddaşda səhifənin modelini — DOM-u — qurur. JavaScript məhz bu model ilə işləyir: elementləri tapır, onların mətnini, rəngini və ölçüsünü dəyişir, yeni elementlər əlavə edir və ya silir. İstifadəçinin hərəkətlərinə — klikləmə, yazma, sürüşdürmə — isə hadisələr (event) vasitəsilə reaksiya verir.
Brauzerdəki JavaScript mühərrikləri — məsələn, Chrome-dakı V8 — kodu interpretasiya edir və tez-tez işləyən hissələri JIT kompilyasiyası ilə sürətləndirir. Ona görə müasir JavaScript çox sürətli işləyir.
1. İnteraktivlik. Düyməyə klikləyəndə səhifədə nəyinsə dəyişməsi, açılan menyular, pəncərələr, sekmələr və digər interaktiv elementlər JavaScript ilə yaradılır.
Nümunə: İstifadəçi “Əlavə et” düyməsini basanda JavaScript səhifəni yeniləmədən siyahıya yeni element əlavə edir.
2. Formaların yoxlanılması. JavaScript istifadəçinin daxil etdiyi məlumatı serverə göndərməzdən əvvəl yoxlaya bilər: e-poçt düzgün formatdadırmı, parol kifayət qədər uzundurmu.
Nümunə: JavaScript “parol” və “parolu təkrarla” sahələrinin üst-üstə düşdüyünü yoxlayır və uyğunsuzluq varsa, dərhal xəbərdarlıq göstərir.
Vacib qeyd: Brauzerdəki yoxlama yalnız istifadəçinin rahatlığı üçündür. Təhlükəsizlik üçün məlumat serverdə də mütləq yoxlanılmalıdır, çünki brauzerdəki JavaScript-i söndürmək və ya dəyişdirmək mümkündür.
3. Animasiya və vizual effektlər. Sadə effektlər — məsələn, siçanı şəklin üzərinə gətirəndə rəngin dəyişməsi — adətən CSS ilə edilir. JavaScript isə daha mürəkkəb, istifadəçinin hərəkətlərindən asılı animasiyalar üçün lazımdır.
Nümunə: Səhifəni aşağı sürüşdürdükcə elementlərin bir-bir görünməsi və ya oyunda personajın klaviaturaya görə hərəkət etməsi.
4. Dinamik məzmun. JavaScript səhifəni tam yeniləmədən onun bir hissəsini dəyişdirə bilər.
Nümunə: Onlayn mağazada axtarış sahəsinə yazdıqca nəticələr dərhal yenilənir — səhifə yenidən yüklənmir.
5. Serverlə əlaqə: AJAX və fetch. JavaScript asinxron proqramlaşdırma sayəsində səhifə işlədiyi müddətdə serverə sorğu göndərib cavab ala bilir. Bu yanaşma tarixən AJAX (Asynchronous JavaScript and XML) adlanır. Bu gün məlumat əsasən JSON formatında, fetch funksiyası vasitəsilə API-lərdən alınır.
Nümunə: Şərh yazanda yalnız şərhlər bölməsi yenilənir, bütün səhifə yenidən yüklənmir.
6. Node.js ilə server tərəfi. JavaScript təkcə brauzerdə deyil, Node.js platforması vasitəsilə serverdə də işləyə bilir. Bu, frontend və backend hissələrini eyni dildə yazmağa imkan verir.
Nümunə: Node.js ilə veb serverlər qurmaq, verilənlər bazası ilə işləmək və API-lər yaratmaq olar.
Böyük layihələrdə tez-tez TypeScript istifadə olunur. Bu, Microsoft-un yaratdığı, JavaScript-ə tiplər əlavə edən dildir: hər dəyişənin hansı tipdə məlumat saxladığı əvvəlcədən göstərilir. Bu, səhvləri kod işə düşməzdən əvvəl tapmağa kömək edir. TypeScript kodu sonda yenə adi JavaScript-ə çevrilir.
JavaScript-i sınamaq üçün heç nə quraşdırmaq lazım deyil. Kompüterdə brauzerdə F12 düyməsini basın, Console bölməsini açın və məsələn, alert(“Salam!”) yazıb Enter basın — ekranda pəncərə çıxacaq. Bu, JavaScript-lə ilk tanışlıq üçün ən sadə yoldur.
JavaScript yalnız veb səhifələrin görünüşünü yaxşılaşdırmaq üçün deyil, onların funksionallığını artırmaq, istifadəçi ilə interaktiv əlaqə qurmaq və dinamik məzmun yaratmaq üçün əsas vasitədir. Müasir veb tətbiqlər JavaScript-ə əsaslanır. Node.js sayəsində isə o, server tərəfində də işləyir. Bu çoxyönlülük JavaScript-i dünyanın ən tələb olunan proqramlaşdırma dillərindən birinə çevirib.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu
JavaScript nədir? JavaScript veb səhifələri interaktiv edən proqramlaşdırma dilidir. O, HTML və CSS ilə birlikdə vebin üç əsas texnologiyasından biridir.
Java və JavaScript eyni dildir? Xeyr. Adları oxşar olsa da, bunlar tamamilə fərqli proqramlaşdırma dilləridir.
JavaScript-i öyrənməyə haradan başlamaq lazımdır? Əvvəlcə HTML və CSS-in əsaslarını öyrənmək, sonra JavaScript-də dəyişənlər, şərtlər, döngülər və funksiyalarla tanış olmaq, daha sonra isə DOM və hadisələrlə işləməyi öyrənmək tövsiyə olunur.