Generatorlar nədir?
Generatorlar (Generators) — Python-da dəyərlər ardıcıllığını bir-bir, lazım olduğu anda yaradan xüsusi funksiyalardır. Onların adi funksiyalardan əsas fərqi return əvəzinə yield açar sözündən istifadə etmələridir.
Adi funksiya return-ə çatanda işini tam bitirir və nəticəni qaytarır. Generator isə yield-ə çatanda növbəti dəyəri verir və dayanır, öz vəziyyətini — bütün dəyişənlərinin qiymətini — yadda saxlayır. Növbəti dəyər istəniləndə iş dayandığı yerdən davam edir.
Real həyatdan müqayisə
Təsəvvür edin ki, çörəkxanada 1000 nəfərlik sifariş var.
- Adi funksiya bütün 1000 çörəyi birdən bişirir və yalnız hamısı hazır olanda verir. Bunun üçün böyük anbar — yəni çox yaddaş — lazımdır.
- Generator isə hər müştəri gələndə bir çörək bişirib verir. Anbara ehtiyac qalmır və ilk müştəri dərhal xidmət alır.
Generatorlar necə işləyir?
Tutaq ki, salamla() generatorunun içində ardıcıl olaraq üç yield var: “Salam”, “Necəsən?” və “Sağ ol”.
- g = salamla() yazanda funksiyanın içindəki kod hələ icra olunmur — sadəcə generator obyekti yaranır.
- next(g) ilk dəfə çağırılanda kod birinci yield-ə qədər işləyir və “Salam” qaytarır.
- next(g) ikinci dəfə çağırılanda iş dayandığı yerdən davam edir və “Necəsən?” qaytarır.
- Üçüncü çağırışda “Sağ ol” qaytarılır.
- Dəyər qalmadıqda next() çağırışı StopIteration istisnası (exception) yaradır.
Praktikada next()-i əl ilə çağırmaq nadir hallarda lazım olur. Generator adətən for döngüsü ilə istifadə olunur: döngü dəyərləri özü bir-bir götürür və StopIteration baş verəndə avtomatik dayanır.
“Tənbəl” hesablama (lazy evaluation)
Generatorlar tənbəl hesablama prinsipinə əsaslanır: dəyər yalnız ona ehtiyac olan anda yaradılır. Məsələn, bir milyon ədədin kvadratından ibarət siyahı yaratmaq yaddaşda bir milyon element saxlamaq deməkdir. Eyni ədədləri yaradan generator isə istənilən anda yalnız bir dəyəri yaddaşda saxlayır. Bu, RAM-a və prosessorun işinə qənaət etməyə imkan verir.
Generator ifadələri
Sadə generatorları bir sətirdə də yaratmaq olar. Kvadrat mötərizədə yazılan [x * x for x in range(10)] ifadəsi hazır siyahı yaradır. Eyni ifadəni dairəvi mötərizədə yazsanız — (x * x for x in range(10)) — siyahı deyil, generator alınır. O, dəyərləri yalnız istənildikcə hesablayır.
Mürəkkəb nümunə: Fibonacci generatoru
fibonacci() generatorunda iki dəyişən — a = 0 və b = 1 — və sonsuz döngü (while True) var. Hər addımda generator a-nı yield ilə qaytarır, sonra a və b-ni yeniləyir: a b-nin, b isə a + b-nin qiymətini alır.
Döngü sonsuz olsa da, proqram donmur, çünki hər növbəti ədəd yalnız istənəndə hesablanır. Məsələn, next() 10 dəfə çağırılsa, yalnız ilk 10 Fibonacci ədədi hesablanacaq: 0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34.
Geniş istifadə sahələri
- Böyük faylların oxunması: Çox böyük faylı — məsələn, gigabaytlarla ölçülən .csv faylını — read() və ya readlines() ilə bütövlükdə yaddaşa yükləmək əvəzinə sətir-sətir emal etmək. Python-da fayl obyektinin özü də generator kimi sətir-sətir oxuyur.
- Məlumat axınlarının emalı (stream processing): Sensorlardan, kameradan və ya API-dən fasiləsiz gələn məlumatları gəldikcə emal etmək.
- Veb scraping: Saytlardan məlumatları səhifə-səhifə toplamaq.
- Sonsuz ardıcıllıqlar: Fibonacci ədədləri, natural ədədlər, unikal ID-lər.
- Məlumat emalı zəncirləri (pipeline): Bir generatorun nəticəsini digərinə ötürərək — məsələn, oxu → filtrlə → çevir — böyük həcmli məlumatları addım-addım emal etmək. Bu yanaşma Big Data və Data Science-də geniş istifadə olunur.
Bilmək vacibdir
- Generator birdəfəlikdir: Bütün dəyərləri bir dəfə götürdükdən sonra generator “tükənir”. Onu yenidən istifadə etmək üçün yenisini yaratmaq lazımdır.
- İndeksə görə müraciət yoxdur: Siyahıdan fərqli olaraq generatorun 5-ci elementini birbaşa götürmək olmaz — dəyərlər yalnız ardıcıl əldə edilir.
- yield from: Bir generatorun içində başqa generatorun bütün dəyərlərini ötürmək üçün yield from ifadəsindən istifadə olunur.
Generatorlar və iteratorlar
Hər generator iterator-dur, amma hər iterator generator deyil. İterator — dəyərləri bir-bir verən istənilən obyektdir. Onu əl ilə yaratmaq üçün sinifdə __iter__() və __next__() metodlarını yazmaq lazımdır. Generator isə bu metodları avtomatik təmin edir, ona görə iterator yaratmağın ən sadə yoludur. Python-un daxili enumerate(), zip() və map() funksiyaları da dəyərləri eyni “tənbəl” üsulla qaytarır.
Üstünlükləri
- Yaddaşa qənaət: Dəyərlər bir-bir yaradıldığı üçün böyük məlumatlarla işləmək mümkün olur.
- Tez başlanğıc: İlk nəticə bütün məlumatın hazırlanmasını gözləmədən dərhal alınır.
- Sonsuz ardıcıllıqlarla işləmək imkanı.
- Təmiz kod: Mürəkkəb iterator sinifləri əvəzinə qısa və oxunaqlı funksiyalar yazılır.
Qeyd: Generatorlar həmişə daha sürətli deyil. Kiçik həcmli məlumatlarda adi siyahı bəzən daha tez işləyir. Onların əsas gücü yaddaşa qənaətdədir.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

