Jet School Logo

Exception nədir?

Exception (istisna) — proqram işləyərkən baş verən və onun normal gedişini pozan xəta hadisəsidir. Kodun icrası zamanı gözlənilməz vəziyyət yarananda — məsələn, sıfıra bölmə, mövcud olmayan faylı açmaq cəhdi və ya uyğun olmayan tipdə məlumatla əməliyyat — Python avtomatik olaraq istisna “atır” (raise). Bu istisna idarə olunmasa, proqram dayanır və ekrana xəta mesajı çıxır.

Sadə desək: istisna proqramın “Mən bunu edə bilmirəm!” deyə siqnal verməsidir. Proqramçı bu siqnalı əvvəlcədən “tutmağı” və ona düzgün reaksiya verməyi öyrədə bilər.

İstisna və sintaksis xətası

Bu iki anlayışı qarışdırmaq olmaz:

  • Sintaksis xətası — kod dilin qaydalarına uyğun yazılmayıb, məsələn, mötərizə bağlanmayıb. Belə proqram ümumiyyətlə işə düşmür.
  • İstisna — kod düzgün yazılıb və işə düşüb, amma işləyərkən problemlə qarşılaşıb.

İstisnaların idarə olunması niyə vacibdir?

  • Proqramın çökməsinin qarşısını alır.
  • İstifadəçiyə qorxulu texniki mesaj əvəzinə aydın və anlaşıqlı xəta mesajı göstərməyə imkan verir.
  • Proqram xəta baş versə belə işini davam etdirə bilir.

Sadə nümunə

Tutaq ki, a dəyişəninin qiyməti 5, b-nin qiyməti isə 0-dır. print(a / b) əmri icra olunanda Python sıfıra bölə bilmədiyi üçün ZeroDivisionError adlı istisna atır və proqram dayanır.

Ekranda xəta mesajı — traceback — görünür. Onu sonuncu sətirdən oxumaq lazımdır: orada istisnanın növü və qısa izahı yazılır. Bir az yuxarıda isə xətanın hansı faylda və neçənci sətirdə baş verdiyi göstərilir. Traceback-i oxumağı bacarmaq debugging-in ilk addımıdır.

İstisna necə idarə olunur?

Python-da istisnalar try – except bloku ilə idarə olunur:

  • try blokunda xəta verə biləcək kod yazılır — məsələn, bölmə əməliyyatı.
  • except ZeroDivisionError blokunda isə həmin xəta baş verəndə nə ediləcəyi göstərilir — məsələn, ekrana “Sıfıra bölmək olmaz!” yazmaq.

Bu halda istifadəçi anlaşıqlı mesaj alır, proqram isə çökmür.

Ən çox rast gəlinən istisnalar

  • ZeroDivisionError — sıfıra bölmə.
  • FileNotFoundError — mövcud olmayan faylı açmaq cəhdi.
  • TypeError — uyğun olmayan tiplər üzərində əməliyyat, məsələn, mətni ədədlə toplamaq. Bu barədə verilənlər tipləri səhifəsində oxuya bilərsiniz.
  • IndexError — siyahıda mövcud olmayan nömrəli elementə müraciət.
  • KeyError — lüğətdə (dictionary) olmayan açara müraciət.
  • ValueError — tip düzgündür, amma dəyər yararsızdır, məsələn, “salam” mətnini ədədə çevirmək cəhdi.

Python-da bütün bu istisnalar ümumi Exception sinfindən (class) törəyir.

else və finally blokları

try blokundan sonra daha iki blok istifadə etmək olar:

  • else — yalnız heç bir xəta baş vermədikdə icra olunur.
  • finally — xəta olub-olmamasından asılı olmayaraq həmişə sonda icra olunur. Adətən resursları azad etmək üçün istifadə olunur — məsələn, faylı və ya verilənlər bazası bağlantısını bağlamaq.

Nümunə: try blokunda “fayl.txt” faylı açılır və oxunur. except FileNotFoundError blokunda “Fayl tapılmadı” mesajı göstərilir. else blokunda “Fayl uğurla oxundu” yazılır. finally blokunda isə fayl açılıbsa, bağlanır.

💡 Məsləhət: Fayllarla işləyərkən Python-da with ifadəsindən istifadə etmək daha yaxşıdır: with open(“fayl.txt”) as f: yazdıqda fayl xəta baş versə belə avtomatik bağlanır, finally yazmağa ehtiyac qalmır.

Öz istisnanı yaratmaq: raise

İstisnaları yalnız Python deyil, proqramçı özü də ata bilər. Məsələn, yaş daxil edən funksiyada mənfi ədəd gələrsə, raise ValueError(“Yaş mənfi ola bilməz”) yazmaq olar. Bu, səhv məlumatın proqramda daha da irəli getməsinin qarşısını alır.

Ən çox edilən səhv

Bəzən yeni başlayanlar xəta mesajlarından “qurtulmaq” üçün istisnanın növünü göstərmədən sadəcə except: yazır və bütün xətaları səssizcə “udurlar”. Bu, çox təhlükəlidir: proqram xəta vermir, amma səhv işləyir və problemin səbəbini tapmaq çətinləşir — bu, ən çətin tapılan bug-lardan birinə çevrilir. Həmişə konkret istisnaları tutmaq tövsiyə olunur.

Digər dillərdə

İstisnalar demək olar ki, bütün müasir proqramlaşdırma dillərində var. Məsələn, JavaScript-də onlar try...catch...finally bloku ilə, Java və C#-da da oxşar şəkildə idarə olunur. Python icmasında istisnalardan geniş istifadə edən “icazə istəməkdənsə üzr istəmək asandır” (EAFP) yanaşması geniş yayılıb — bu barədə Duck Typing səhifəsində oxuya bilərsiniz.

Nəticə

Exception anlayışı kodun təhlükəsiz və nəzarətli işləməsini təmin etmək üçün əvəzsizdir. İstisnaları düzgün idarə etmək proqramları daha dayanıqlı, istifadəçi üçün rahat və etibarlı edir.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

Tədris sahələrimiz barədə məlumat almaq üçün qeydiyyatdan keçin

Əlaqəli terminlər:

IT Sahəsini öyrənməyə başla