GraphQL — API-lərdən məlumat almaq və dəyişmək üçün istifadə olunan açıq mənbəli sorğu dilidir (query language). Facebook onu 2012-ci ildə öz mobil tətbiqi üçün yaradıb və 2015-ci ildə açıq mənbəli layihə kimi hamıya təqdim edib. 2018-ci ildən isə GraphQL Linux Foundation tərkibindəki müstəqil GraphQL Foundation tərəfindən inkişaf etdirilir.
GraphQL ənənəvi REST API yanaşmasına alternativ kimi daha çevik məlumat sorğulama imkanı verir. Onun əsas üstünlüyü belədir: client yalnız ehtiyac duyduğu məlumatı soruşur və məhz onu alır — nə az, nə çox.
Real həyatdan müqayisə
- REST API restoranda hazır set menyu sifariş etməyə bənzəyir: siz “1 nömrəli set” istəyirsiniz və içində nə varsa, hamısını alırsınız — salatı istəməsəniz belə.
- GraphQL isə “à la carte” sifarişdir: ofisianta dəqiq deyirsiniz ki, şorba, çörək və çay istəyirsiniz — və yalnız bunları alırsınız.
GraphQL hansı problemləri həll edir?
REST API ilə işləyərkən iki tipik problem yaranır:
- Over-fetching (artıq məlumat): Server lazım olduğundan çox məlumat qaytarır. Məsələn, sizə yalnız istifadəçinin adı lazımdır, amma API onun bütün profilini — ünvanını, doğum tarixini, onlarla başqa sahəni — göndərir.
- Under-fetching (çatışmayan məlumat): Bir sorğu kifayət etmir və lazımi məlumatı toplamaq üçün bir neçə sorğu göndərmək lazım gəlir. Məsələn, əvvəlcə istifadəçini, sonra onun postlarını, sonra isə hər postun şərhlərini ayrıca sorğularla almaq lazımdır.
GraphQL hər iki problemi həll edir: bir sorğu ilə dəqiq lazım olan məlumatı almaq mümkündür. Bu, xüsusilə mobil tətbiqlər üçün vacibdir, çünki hər əlavə sorğu internet trafikinə və gecikməyə təsir edir.
Əsas xüsusiyyətlər
- Dəqiq sorğu: Hansı sahələrin lazım olduğunu özünüz müəyyən edirsiniz. Məsələn, istifadəçi haqqında yalnız ad və e-poçtu soruşa bilərsiniz — digər sahələr gəlməyəcək.
- Bir sorğu ilə əlaqəli məlumatlar: İstifadəçini, onun postlarını və şərhləri bir sorğuda almaq olar.
- Tək endpoint: REST-də /users, /posts kimi fərqli ünvanlar olur. GraphQL-də isə bütün sorğular adətən bir ünvana — məsələn, /graphql — göndərilir.
- Tip sistemi və sxem: GraphQL-də hər obyektin strukturu və sahələrinin tipləri sxemdə (schema) əvvəlcədən dəqiq təsvir olunur. Bu, həm client, həm də server üçün aydın “müqavilə” rolunu oynayır və bir çox səhvin qarşısını alır. Tiplər haqqında ətraflı verilənlər tipləri səhifəsində oxuya bilərsiniz.
Nümunə
Tutaq ki, ID-si 1 olan istifadəçinin adını, e-poçtunu və onun yazdığı postların başlıqlarını almaq lazımdır. REST-də bunun üçün bir neçə sorğu göndərmək lazım gələ bilər. GraphQL-də isə bir sorğu kifayətdir: sorğuda user(id: 1) obyektini yazır, onun içində name və email sahələrini, həmçinin posts obyektini və onun içində title sahəsini göstərirsiniz. Server cavabı sorğu ilə eyni formada, adətən JSON formatında qaytarır.
Üç əməliyyat növü
- Query (sorğu): Məlumat oxumaq üçün. Məsələn, məhsullar siyahısını almaq.
- Mutation (dəyişiklik): Məlumat yaratmaq, dəyişmək və ya silmək üçün. Məsələn, yeni şərh əlavə etmək.
- Subscription (abunə): Real vaxtda yeniləmələr almaq üçün. Məsələn, çatda yeni mesaj gələndə dərhal bildiriş almaq.
GraphQL necə işləyir?
Server tərəfində hər sahə üçün resolver adlanan funksiya yazılır. Resolver həmin sahənin məlumatını haradan və necə alacağını bilir: verilənlər bazasından, başqa API-dən və ya fayldan. Sorğu gələndə GraphQL lazımi resolver-ləri çağırır və nəticəni bir cavabda birləşdirir.
GraphQL və SQL: fərq nədir?
Adında “QL” — Query Language — olsa da, GraphQL verilənlər bazası sorğu dili deyil.
- SQL birbaşa verilənlər bazası ilə danışır.
- GraphQL isə client ilə server arasında, API səviyyəsində işləyir.
GraphQL serverinin arxasında istənilən verilənlər bazası — SQL və ya NoSQL — və ya ümumiyyətlə başqa xidmətlər ola bilər.
Çatışmazlıqları
- Keşləmə çətinliyi: REST-də hər resursun öz ünvanı olduğu üçün brauzer və serverlər cavabları asanlıqla yadda saxlayır (keşləyir). GraphQL-də bütün sorğular bir ünvana getdiyi üçün bu, daha mürəkkəbdir.
- Mürəkkəblik: Kiçik və sadə layihələr üçün GraphQL artıq ola bilər — REST daha sadə və tez qurulur.
- N+1 problemi: Düzgün optimallaşdırılmasa, bir sorğu arxa planda verilənlər bazasına onlarla, hətta yüzlərlə əlavə sorğuya səbəb ola bilər.
- Təhlükəsizlik: Client özü sorğu yaza bildiyi üçün çox dərin və ağır sorğular serveri yükləyə bilər. Ona görə sorğuların dərinliyini və mürəkkəbliyini məhdudlaşdırmaq lazımdır.
Harada istifadə olunur?
- Mobil tətbiqlərdə — internet trafikini və sorğuların sayını azaltmaq üçün;
- Mürəkkəb veb tətbiqlərdə — çoxlu əlaqəli məlumat olan interfeyslər üçün;
- Böyük şirkətlərdə — məsələn, GitHub və Shopify öz açıq API-lərini GraphQL ilə təqdim edir.
GraphQL xüsusilə frontend və backend arasında məlumat mübadiləsini daha dəqiq və səmərəli etmək üçün müasir veb proqramlaşdırmada geniş istifadə olunur. Amma bu, REST-in “ölümü” demək deyil: hər iki yanaşmanın öz üstünlükləri var və layihənin ehtiyacına görə seçilir.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu