Jet School Logo

DNS (Domain Name System) nədir?

DNS (Domain Name System — Domen Adları Sistemi) — insanların asan yadda saxladığı domen adlarını (məsələn, jetschool.az) kompüterlərin şəbəkədə bir-biri ilə əlaqə qurmaq üçün istifadə etdiyi rəqəmli IP ünvanlarına çevirən sistemdir.

Sadə desək: DNS internetin telefon kitabçasıdır. Siz dostunuzun adını axtarırsınız, kitabça isə onun nömrəsini göstərir. Eyni şəkildə, siz brauzerə saytın adını yazırsınız, DNS isə həmin saytın serverinin IP ünvanını tapır.

DNS olmasaydı, hər veb sayta daxil olmaq üçün uzun rəqəm ardıcıllıqlarını yadda saxlamalı olardıq. Milyardlarla saytın mövcud olduğu internetdə bu, praktiki olaraq mümkünsüz olardı.

DNS necə işləyir?

DNS bir mərkəzdən deyil, dünyaya paylanmış, iyerarxik serverlər sistemi kimi işləyir. Brauzerə sayt ünvanı (URL) yazdıqda təxminən bu proses baş verir:

  1. Yaddaşın yoxlanılması: Brauzer və əməliyyat sistemi əvvəlcə bu saytın IP ünvanını yaxın vaxtlarda öyrənib-öyrənmədiyini yoxlayır.
  2. Rekursiv rezolver: Cavab yoxdursa, sorğu adətən internet provayderinizə məxsus və ya ictimai DNS serverə — rekursiv rezolverə — göndərilir. O, cavabı sizin əvəzinizə axtarır.
  3. Kök (root) serverlər: Sistemin ən yuxarı səviyyəsidir. Onlar “bu ünvan .az zonasındadır, .az serverlərinə müraciət et” kimi istiqamət verir.
  4. Yuxarı səviyyəli domen (TLD) serverləri: .com, .org, .net kimi beynəlxalq və .az, .ru kimi milli zonalara cavabdehdir. Onlar konkret domenə cavabdeh olan serveri göstərir.
  5. Avtoritativ server: Konkret domen haqqında dəqiq qeydləri saxlayır və son cavabı — saytın IP ünvanını — verir.

Bütün bu proses adətən saniyənin bir hissəsində baş verir.

Keşləmə: DNS niyə sürətlidir?

Hər dəfə bütün server zəncirindən keçməmək üçün DNS keşləmədən istifadə edir. Alınmış cavablar müəyyən müddət ərzində — bu müddət TTL (Time To Live) adlanır — həm istifadəçinin cihazında, həm də rekursiv rezolverlərdə saxlanılır. Ona görə artıq ziyarət edilmiş saytlar daha sürətli açılır, serverlərə düşən yük isə azalır.

DNS qeydlərinin əsas növləri

  • A qeydi — domen adını IPv4 ünvanına bağlayır.
  • AAAA qeydi — domen adını daha yeni IPv6 ünvanına bağlayır.
  • MX qeydi — həmin domen üçün e-poçtları qəbul edən serveri göstərir.
  • CNAME qeydi — bir domen adını başqa bir ada yönləndirir (məsələn, www.sayt.az → sayt.az).

DNS server ünvanını haradan alırıq?

Kompüteriniz və ya telefonunuz şəbəkəyə qoşulanda hansı DNS serverdən istifadə edəcəyini adətən avtomatik olaraq DHCP vasitəsilə öyrənir. İstəsəniz, bunu əl ilə də dəyişə bilərsiniz. Məsələn, Google (8.8.8.8) və Cloudflare (1.1.1.1) kimi pulsuz ictimai DNS serverlərdən istifadə etmək olar.

DNS və təhlükəsizlik

DNS 1980-ci illərdə yaradılanda təhlükəsizlik nəzərə alınmamışdı. Ona görə o, müxtəlif hücumlara qarşı həssasdır:

  • DNS saxtalaşdırılması (DNS spoofing): Hücumçu saxta DNS cavabı göndərərək istifadəçini real saytın əvəzinə saxta sayta yönləndirir. Bu üsul fişinq və Man-in-the-Middle hücumlarında istifadə olunur.
  • DNS serverlərinə DDoS hücumları: 2016-cı ildə ələ keçirilmiş IoT cihazlarından ibarət Mirai botneti böyük DNS provayderi olan Dyn şirkətinə hücum etdi. Nəticədə Twitter, Netflix və digər məşhur saytlar milyonlarla istifadəçi üçün saatlarla əlçatmaz oldu.

Müdafiə üçün bu texnologiyalar getdikcə geniş yayılır:

  • DNSSEC — DNS cavablarının həqiqiliyini kriptoqrafik imza ilə yoxlayır.
  • DNS over HTTPS (DoH) və DNS over TLS (DoT) — DNS sorğularının özünü şifrələyir və onların məzmununu şəbəkədəki kənar müşahidəçilərdən gizlədir.

Valideynlər üçün: DNS ilə ailə filtri

DNS-dən uşaqları internetdəki zərərli məzmundan qorumaq üçün də istifadə etmək olar. Bəzi ictimai DNS xidmətlərinin xüsusi “ailə” versiyaları var. Məsələn, Cloudflare-in 1.1.1.3 ünvanı zərərli və böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş saytları avtomatik bloklayır. Bu ünvanı ev routerinin ayarlarında yazmaqla evdəki bütün cihazlar üçün sadə filtr qurmaq olar.

Nəticə

DNS internetin görünməz, amma ən vacib xidmətlərindən biridir. Hər dəfə sayt açanda, e-poçt göndərəndə və ya tətbiqdən istifadə edəndə DNS arxa planda işləyir. Onun necə işlədiyini və hansı risklərin olduğunu bilmək həm şəbəkə mühəndisləri, həm də kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri üçün əsas biliklərdən biridir.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? Kibertəhlükəsizlik kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: Kibertəhlükəsizlik kursu

Tədris sahələrimiz barədə məlumat almaq üçün qeydiyyatdan keçin

IT Sahəsini öyrənməyə başla