DHCP nədir?

DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol — Dinamik Host Konfiqurasiya Protokolu) — kompüter şəbəkələrində istifadə olunan standart protokoldur. Onun əsas vəzifəsi şəbəkəyə qoşulan cihazlara — kompüterlərə, telefonlara, printerlərə — avtomatik olaraq IP ünvanı və digər şəbəkə parametrlərini təyin etməkdir. Bu, şəbəkə administratorlarını hər cihaza əl ilə IP ünvanı yazmaq zəhmətindən azad edir.

Sadə desək: DHCP otelin qəbul masasına bənzəyir. Yeni qonaq gələndə ona boş otağın açarı verilir, qonaq gedəndə isə həmin otaq başqasına verilə bilər. DHCP də şəbəkəyə qoşulan hər cihaza boş IP ünvanı “verir”.

DHCP harada işləyir?

Evinizdə telefonunuzu Wi-Fi-a qoşduğunuz anda o, avtomatik olaraq IP ünvanı alır. Bu ünvanı ev routeriniz verir: ev routerləri eyni zamanda DHCP server rolunu oynayır. Şirkətlərdə və məktəblərdə isə bu işi adətən ayrıca server görür.

DHCP hansı parametrləri təyin edir?

DHCP server cihaza IP ünvanından əlavə bu parametrləri də göndərir:

Subnet mask — IP ünvanının hansı hissəsinin şəbəkəyə, hansının cihaza aid olduğunu müəyyən edən maska.
Default gateway (əsas şlüz) — internetə və digər şəbəkələrə çıxış üçün istifadə olunan routerin ünvanı.
DNS server ünvanları — sayt adlarını (məsələn, jetschool.az) IP ünvanlarına çevirən serverlərin ünvanları.

DHCP necə işləyir? (DORA prosesi)

IP ünvanı dörd addımda verilir. Addımların ingiliscə baş hərfləri DORA qısaltmasını yaradır:

Discover (axtarış): Yeni qoşulan cihaz şəbəkədəki bütün cihazlara “Burada DHCP server varmı?” mesajı göndərir.
Offer (təklif): DHCP server cavab verir və boş IP ünvanı ilə parametrləri təklif edir.
Request (sorğu): Cihaz təklif olunan ünvanı qəbul etmək istədiyini bildirir.
Acknowledge (təsdiq): Server təsdiq göndərir və ünvan rəsmi olaraq həmin cihaza ayrılır.

Bu proses ötürmə üçün xüsusi portlardan — UDP 67 və 68 — istifadə edir və adətən bir saniyədən az çəkir.

İcarə müddəti (lease)

DHCP IP ünvanını cihaza həmişəlik deyil, müəyyən müddətə — məsələn, 24 saata — “icarəyə” verir. Cihaz şəbəkədə qaldıqca icarəni avtomatik uzadır. Cihaz şəbəkədən ayrılıb geri qayıtmazsa, müddət bitəndən sonra həmin ünvan başqa cihaza verilə bilər. Bu sayədə məhdud sayda IP ünvanı çox sayda cihaz arasında səmərəli bölüşdürülür.

Dinamik və statik IP

Dinamik IP: DHCP tərəfindən avtomatik verilir və zamanla dəyişə bilər. Telefonlar və noutbuklar üçün idealdır.
Statik IP: Əl ilə təyin olunur və dəyişmir. Serverlər və printerlər kimi ünvanı həmişə eyni qalmalı olan cihazlar üçün istifadə olunur.

DHCP-də rezervasiya imkanı da var: server konkret cihazı onun MAC ünvanına görə tanıyır və ona hər dəfə eyni IP ünvanını verir.

DHCP server tapılmasa nə baş verir?

Cihaz DHCP serverdən cavab ala bilmirsə, Windows və macOS kimi sistemlər ona 169.254 ilə başlayan müvəqqəti ünvan verir. Əgər kompüterinizdə belə ünvan görürsünüzsə, bu, routerlə və ya DHCP serverlə əlaqə problemi olduğunu göstərir.

DHCP-nin üstünlükləri

Avtomatlaşdırma: Cihazlar IP ünvanını avtomatik alır, əl ilə tənzimləməyə ehtiyac qalmır.
Çeviklik: Yeni cihazları qoşmaq və şəbəkə parametrlərini dəyişmək asanlaşır.
Ünvan toqquşmalarının qarşısının alınması: Server eyni IP ünvanının iki cihaza verilməsinə imkan vermir.
Səmərəlilik: İcarə sistemi sayəsində IP ünvanları təkrar istifadə olunur.

Təhlükəsizlik baxımından

DHCP-nin özündə qoruma mexanizmi yoxdur: cihaz cavab verən istənilən DHCP serverə etibar edir. Hücumçu şəbəkədə saxta DHCP server qurarsa, cihazları saxta DNS serverlərə yönləndirə bilər — bu, Man-in-the-Middle hücumunun bir növüdür. Korporativ şəbəkələrdə bunun qarşısını almaq üçün DHCP snooping adlanan funksiya istifadə olunur: o, yalnız etibarlı portlardan gələn DHCP cavablarına icazə verir.

Nəticə

DHCP şəbəkələrin rahat və problemsiz işləməsində əsas rol oynayan protokoldur. Hər dəfə telefonunuzu yeni Wi-Fi şəbəkəsinə qoşduğunuzda o, arxa planda səssizcə işləyir və cihazınızın internetə çıxmasını təmin edir.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu