Domain nədir?

Domain (domen) — internetdə bir veb saytın insan üçün oxunaqlı və yadda saxlanılması asan ünvanıdır. Hər veb sayt internetdə server üzərində yerləşir və həmin serverin rəqəmlərdən ibarət IP ünvanı olur (məsələn, 192.0.2.1). İnsanların bu rəqəmləri əzbərləməsi çətin olduğu üçün domen yaradılıb: jetschool.az kimi ad brauzerə yazılır və sistem onu avtomatik olaraq düzgün IP ünvanına çevirir.

Domain-in əsas məqsədləri:

1. Saytı yadda qalan etmək – mürəkkəb IP ünvanı əvəzinə sadə və tanınan ad təqdim etmək.
2. Brendin kimliyini formalaşdırmaq – şirkətin, layihənin və ya şəxsin internetdə unikal ünvanını yaratmaq.
3. Etibarlılıq yaratmaq – öz domeni olan sayt istifadəçilərdə daha peşəkar təəssürat yaradır.
4. E-poçt ünvanlarını mümkün etmək – info@jetschool.az kimi korporativ e-poçtların əsasını təşkil etmək.

Domain necə işləyir?

İstifadəçi brauzerə jetschool.az yazdıqda arxa planda bir neçə addım baş verir. Brauzer əvvəlcə bu adın hansı IP ünvanına uyğun olduğunu öyrənmək üçün DNS (Domain Name System) sisteminə müraciət edir. DNS bu adı IP ünvanına çevirir, brauzer həmin IP-də yerləşən serverə qoşulur və server saytın məzmununu geri göndərir.

Məsələn: Telefonda dostunuzun adını seçib zəng etdikdə, telefon nömrəni özü tapır — siz nömrəni əzbərləmirsiniz. Domen də eyni məntiqlə işləyir: siz adı yazırsınız, DNS isə "telefon kitabçası" kimi uyğun IP ünvanını tapır.

Domain-in quruluşu

Domen adı nöqtə ilə ayrılmış hissələrdən ibarətdir və sağdan sola oxunur. blog.jetschool.az nümunəsinə baxaq:

1. TLD (Top-Level Domain, üst səviyyə domen) – .az: ən sağdakı hissə, domenin növünü və ya ölkəsini göstərir.
2. Second-Level Domain (ikinci səviyyə domen) – jetschool: şirkətin və ya layihənin seçdiyi əsas ad.
3. Subdomain (alt domen) – blog: əsas domenin daxilində yaradılan ayrıca bölmə.

Domain adını kod ilə necə ayırmaq olar? (JavaScript)

JavaScript-də hazır URL obyekti vasitəsilə ünvanın hissələrini asanlıqla ayırmaq olar:

const link = new URL("https://blog.jetschool.az/az/glossary?letter=D");

console.log(link.hostname); // "blog.jetschool.az" (tam domen)

console.log(link.protocol); // "https:"

console.log(link.pathname); // "/az/glossary"

console.log(link.search); // "?letter=D"

// Domenin hissələrini ayırmaq

const parts = link.hostname.split(".");

console.log(parts); // ["blog", "jetschool", "az"]

console.log(parts[parts.length - 1]); // "az" (TLD)

console.log(parts[0]); // "blog" (subdomain)

Qeyd: hostname hissəsi domen adının özüdür. Bütün ünvana isə URL deyilir.

Domain növləri (TLD təsnifatı):

1. gTLD (Generic TLD, ümumi) – .com, .org, .net, .info kimi ölkədən asılı olmayan domenlər.
2. ccTLD (Country Code TLD, ölkə kodlu) – .az (Azərbaycan), .ru (Rusiya), .uk (Böyük Britaniya) kimi ölkəyə aid domenlər.
3. Yeni gTLD-lər – .online, .tech, .shop, .academy kimi məzmuna və ya sahəyə görə seçilən domenlər.

Domain, URL və Hosting arasındakı fərq:

• Domain — saytın adıdır (jetschool.az).
• URL — konkret səhifəyə aparan tam ünvandır (https://jetschool.az/az/glossary); domen onun bir hissəsidir.
• Hosting — saytın fayllarının saxlandığı serverdir.

Bunu ev ilə müqayisə etsək: domen — evin ünvanıdır, hosting — evin özüdür, URL isə evin içində konkret otağa gedən dəqiq yoldur.

Domain necə əldə olunur?

Domen qeydiyyatçı (registrar) şirkətlər vasitəsilə, adətən illik ödənişlə icarəyə götürülür. Domen almaq mülkiyyət deyil, müəyyən müddətə istifadə hüququ əldə etmək deməkdir; müddət bitdikdə yenilənməlidir. Seçilən ad başqası tərəfindən artıq tutulmamış olmalıdır.

DNS qeydləri haqqında qısa məlumat:

Domen aldıqdan sonra onun hara yönləndiriləcəyi DNS qeydləri ilə tənzimlənir:

1. A qeydi – domeni serverin IPv4 ünvanına yönləndirir.
2. CNAME qeydi – bir domeni digər domenin adına yönləndirir (məsələn, alt domenlər üçün).
3. MX qeydi – domenə gələn e-poçtların hansı serverə ötürüləcəyini müəyyən edir.

Domain-in faydaları:

• İstifadəçilərin saytı asanlıqla tapması və yadda saxlaması
• Brendin internetdə unikal və tanınan kimliyinin formalaşması
• Server dəyişdikdə belə ünvanın sabit qalması (yalnız DNS yeniləməsi kifayət edir)
• Korporativ e-poçt ünvanlarının yaradılması imkanı
• Axtarış sistemlərində brendin etibarlılığının artması

Sadə müqayisə:

Təsəvvür edin ki, domen bir mağazanın tabelasıdır — küçədə hər kəs tabelanı oxuyub mağazanı tapır, mağazanın dəqiq koordinatlarını bilmək lazım deyil. Mağaza başqa binaya köçsə belə, tabelanın adı dəyişmir; yalnız ünvan kitabçasında (DNS-də) yeni yer qeyd olunur.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu