Jet School Logo

Keş (Cache) nədir?

Keş (cache) — tez-tez istifadə olunan məlumatların surətinin saxlandığı sürətli, müvəqqəti yaddaşdır. Keşin məqsədi eyni məlumatı hər dəfə yavaş mənbədən — uzaqdakı serverdən, verilənlər bazasından və ya diskdən — yenidən götürməmək, onu daha yaxın və sürətli yerdən dərhal əldə etməkdir. Məlumatın keşdə saxlanması prosesi isə keşləmə (caching) adlanır.

Söz fransızca “cacher” — “gizlətmək” felindən gəlir: keş sanki lazım olacaq şeylərin “əl altında gizlədildiyi” yerdir.

Sadə desək: keş iş masanızdakı qeyd dəftərçəsinə bənzəyir. Tez-tez lazım olan telefon nömrəsini hər dəfə böyük kitabxanadakı telefon kitabından axtarmaq əvəzinə, onu dəftərçəyə yazırsınız və saniyələr içində tapırsınız.

Keş necə işləyir?

Sistem məlumat axtaranda əvvəlcə keşə baxır:

  • Keş hit (tapıldı): Məlumat keşdədir — dərhal oradan götürülür. Bu, çox sürətlidir.
  • Keş miss (tapılmadı): Məlumat keşdə yoxdur — sistem onu yavaş mənbədən götürür və gələcək üçün keşə də yazır.

Keş nə qədər çox “hit” verirsə, sistem bir o qədər sürətli işləyir.

Keşin növləri

1. Prosessor keşi (L1, L2, L3). Bu, keşin ən klassik formasıdır. Prosessor məlumatı RAM-dan götürür, amma RAM prosessorun sürəti ilə müqayisədə yavaşdır. Ona görə prosessorun içində kiçik, amma çox sürətli keş yaddaşı olur:

  • L1 — ən kiçik və ən sürətli, hər prosessor nüvəsinin özündə;
  • L2 — bir qədər böyük və yavaş;
  • L3 — ən böyük, adətən bütün nüvələr arasında paylaşılır.

Prosessorun xüsusiyyətlərində “32 MB keş” kimi yazılar məhz bu yaddaşa aiddir.

2. Brauzer keşi. Brauzer saytın dəyişməyən faylarını — şəkillər, CSS üslubları, JavaScript faylları, loqo — istifadəçinin cihazında saxlayır.

Nümunə: Sayta ilk dəfə girəndə onun loqosu və üslub faylları yüklənir və keşdə saxlanılır. İkinci dəfə daxil olanda bu fayllar artıq internetdən deyil, birbaşa kompüterinizdən götürülür — səhifə daha tez açılır.

Brauzer keşinin üstünlükləri:

  • sürətli yüklənmə — təkrar ziyarətlərdə səhifələr demək olar ki, dərhal açılır;
  • trafikə qənaət — eyni fayllar hər dəfə yüklənmir;
  • daha yaxşı istifadəçi təcrübəsi.

3. Server tərəfində keş. Serverdə keş verilənlər bazası sorğularının və API cavablarının nəticələrini saxlamaq üçün istifadə olunur. Bu, serverin eyni məlumatı hər dəfə bazadan yenidən hesablamasının qarşısını alır.

Nümunə: Onlayn mağazada “ən çox satılan məhsullar” siyahısı hər saniyə dəyişmir. Ona görə onu keşdə, məsələn, 5 dəqiqəlik saxlamaq olar. Bu müddət ərzində server minlərlə istifadəçiyə bazaya müraciət etmədən hazır cavab verir.

Server keşinin üstünlükləri:

  • server yükünün azalması — verilənlər bazasına daha az müraciət olunur;
  • daha sürətli cavab — sorğular millisaniyələr ərzində cavablandırılır;
  • miqyaslanma — sistem eyni anda çoxlu istifadəçiyə xidmət edə bilir.

Ən populyar alətlər:

  • Redis — məlumatları RAM-da saxlayan, çox sürətli açar-dəyər (key-value) sistemi. Keşdən əlavə, növbələr və real vaxt sistemləri üçün də istifadə olunur.
  • Memcached — tez-tez lazım olan məlumatları yaddaşda saxlamaq üçün sadə və yüngül sistem.

4. DNS keşi. Kompüteriniz və router DNS sorğularının nəticələrini — sayt adının hansı IP ünvanına uyğun gəldiyini — müvəqqəti yadda saxlayır ki, hər dəfə yenidən soruşmasın.

5. CDN (Content Delivery Network). Böyük saytlar fayllarının surətlərini dünyanın müxtəlif şəhərlərindəki serverlərdə saxlayır. Bakıdakı istifadəçi faylı Amerikadakı serverdən deyil, ona ən yaxın serverdən alır. Bu, gecikməni xeyli azaldır.

6. Tətbiq keşi. Telefonlardakı tətbiqlər şəkilləri, videoları və digər məlumatları keşdə saxlayır ki, onları yenidən yükləməsin. Bəzən bu keş yüzlərlə meqabayt yer tuta bilir. Ona görə telefonun ayarlarında “Keşi təmizlə” düyməsi var. Keşi silmək təhlükəsizdir — tətbiq lazım olan məlumatları yenidən yükləyəcək.

Keş nə vaxt yenilənir?

Keşin ən böyük problemi köhnəlmiş məlumatdır: mənbədə məlumat dəyişib, keşdə isə hələ köhnə versiya qalır. Proqramçılar arasında məşhur zarafata görə, kompüter elmlərində ən çətin işlərdən biri məhz keşi vaxtında yeniləməkdir. Bunun üçün bir neçə üsul var:

  • Vaxta əsaslanan bitmə (expiration, TTL): Keşdəki məlumat müəyyən müddətdən sonra avtomatik silinir və yenidən mənbədən götürülür.
  • Invalidasiya (invalidation): Məlumat dəyişən kimi sistem keşi dərhal təmizləyir.
  • Köhnə məlumatın çıxarılması (eviction): Keş dolanda ən uzun müddətdir istifadə olunmayan məlumat silinir — bu qayda LRU (Least Recently Used) adlanır.

Praktik məsləhət: Sayt yenilənib, amma sizdə köhnə versiya görünürsə, bu, brauzer keşinin “günahıdır”. Ctrl + F5 (Mac-da Cmd + Shift + R) düymələri səhifəni keşə baxmadan yenidən yükləyir.

Təhlükəsizlik qeydi

Brauzer keşi şəxsi məlumatların bəzi izlərini saxlaya bilər. Ona görə ümumi istifadə olunan kompüterlərdə — məsələn, internet klubda və ya məktəbdə — işi bitirdikdən sonra hesabdan çıxmaq və ya brauzerin gizli (incognito) rejimindən istifadə etmək tövsiyə olunur.

Nəticə

Keş müasir texnologiyanın hər səviyyəsində — prosessordan tutmuş qlobal internet şəbəkələrinə qədər — sürəti artırmaq üçün əvəzsiz vasitədir. Brauzer səviyyəsində səhifələrin tez açılmasını, server səviyyəsində isə verilənlər bazası və API-lərin səmərəli işləməsini təmin edir. Düzgün qurulmuş keş strategiyası həm istifadəçilərə, həm də serverlərə böyük fayda verir.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

Tədris sahələrimiz barədə məlumat almaq üçün qeydiyyatdan keçin

Əlaqəli terminlər:

IT Sahəsini öyrənməyə başla