Hooks nədir?
Hooks (hook-lar) — React kitabxanasında funksiya əsaslı komponentlərə vəziyyət (state) və həyat dövrü (lifecycle) imkanları qoşmağa imkan verən xüsusi funksiyalardır. Onlar 2019-cu ildə React 16.8 versiyası ilə təqdim olunub və proqramçılara class komponentlərindən istifadə etmədən React-in bütün imkanlarından yararlanmağa imkan verib. Nəticədə komponentləri yazmaq asanlaşıb, kod isə daha qısa və oxunaqlı olub.
İngiliscə “hook” “qarmaq” deməkdir: hook-lar sanki komponenti React-in daxili imkanlarına “qarmaqla bağlayır”. Bütün hook-ların adı use sözü ilə başlayır: useState, useEffect və s.
React komponenti nədir?
React-də interfeys kiçik, təkrar istifadə oluna bilən hissələrdən — komponentlərdən — qurulur: düymə, kart, menyu, forma. Hər komponent əslində JavaScript funksiyasıdır və ekranda nəyin görünəcəyini qaytarır. Hook-lar isə bu funksiyalara “yaddaş” və “reaksiya vermək” qabiliyyəti verir.
Ən çox istifadə olunan hook-lar
- useState — komponentin “yaddaşı”: Komponent daxilində dəyişən məlumatları saxlayır. Məsələn, “Bəyən” düyməsinin neçə dəfə basıldığını sayan sayğac. Adi dəyişəndən fərqi budur: state dəyişəndə React ekranı avtomatik yeniləyir.
- useEffect — “yan təsirlər” üçün: Komponent ekranda yarananda, yenilənəndə və ya yox olanda müəyyən əməliyyatları icra edir. Məsələn, serverdən API vasitəsilə məlumat yükləmək, taymer qurmaq, brauzer yaddaşına (localStorage) yazmaq.
- useContext — ümumi məlumatlar üçün: Məlumatı — məsələn, saytın işıqlı və ya qaranlıq rejimini, istifadəçinin adını — bir-birinin içindəki onlarla komponentə əl ilə ötürmədən hamısına çatdırır.
- useRef — dəyəri yadda saxlamaq və elementə müraciət üçün: Ekranın yenilənməsinə səbəb olmadan dəyər saxlayır. Həmçinin DOM elementinə birbaşa müraciət etməyə imkan verir — məsələn, səhifə açılanda kursoru avtomatik axtarış sahəsinə qoymaq.
- useMemo və useCallback — performans üçün: Ağır hesablamaların nəticəsini və funksiyaları yadda saxlayır ki, hər yenilənmədə onlar təkrar hesablanmasın.
Custom (öz) hook-lar
Proqramçılar təkrarlanan məntiqi öz hook-larına çıxara bilərlər. Məsələn, useWindowSize adlı hook pəncərənin ölçüsünü izləyib istənilən komponentə ötürə bilər, useFetch isə serverdən məlumat yükləmə məntiqini bir yerdə toplaya bilər. Bu, eyni kodu onlarla komponentdə təkrar yazmamaq üçün çox faydalıdır.
Hook-ların iki əsas qaydası
- Hook-lar yalnız ən üst səviyyədə çağırılmalıdır — şərtlərin (if), döngülərin və ya daxili funksiyaların içində yox.
- Hook-lar yalnız React funksiya komponentlərində və ya custom hook-larda istifadə olunmalıdır — adi JavaScript funksiyalarında yox.
Bu qaydalar niyə var? React hər komponentin hook-larını onların çağırılma ardıcıllığına görə tanıyır. Hook şərt daxilində olarsa, bir dəfə çağırılıb, digər dəfə çağırılmaya bilər. Bu zaman ardıcıllıq pozulur, React hansı state-in hansı hook-a aid olduğunu qarışdırır və çətin tapılan bug-lar yaranır.
Hook-lar dövrünün yenilikləri
- React 19 (2024-cü ilin sonu) formalarla və asinxron əməliyyatlarla işləmək üçün yeni hook-lar əlavə edib, məsələn, useActionState və useOptimistic.
- React Compiler isə kodu avtomatik optimallaşdırır və bir çox hallarda useMemo və useCallback-i əl ilə yazmaq ehtiyacını azaldır.
“Hook” sözünün başqa mənaları
Proqramlaşdırmada “hook” sözü ümumilikdə “müəyyən anda öz kodunu işə salmaq imkanı” mənasında işlənir. Məsələn:
- Git hooks — commit və ya push zamanı avtomatik işə düşən skriptlər;
- Webhooks — hadisə baş verəndə bir xidmətin digərinə avtomatik göndərdiyi bildiriş.
Bu səhifədəki “Hooks” isə React-ə aid anlayışdır.
Nəticə
Hooks React tətbiqlərini daha modul, təkrar istifadə oluna bilən və optimallaşdırılmış etməyə imkan verir. Bu gün yeni React kodu demək olar ki, tamamilə hook-lar ilə yazılır, ona görə onları başa düşmək hər frontend proqramçısı üçün vacibdir. Bu yanaşma sayəsində yalnız kod yazmaq deyil, layihəni dəstəkləmək və genişləndirmək də asanlaşır. React haqqında ətraflı Framework səhifəsində oxuya bilərsiniz.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

