
Exception (istisna) — proqram işləyərkən baş verən və onun normal gedişini pozan xəta hadisəsidir. Kodun icrası zamanı gözlənilməz vəziyyət yarananda — məsələn, sıfıra bölmə, mövcud olmayan faylı açmaq cəhdi və ya uyğun olmayan tipdə məlumatla əməliyyat — Python avtomatik olaraq istisna “atır” (raise). Bu istisna idarə olunmasa, proqram dayanır və ekrana xəta mesajı çıxır.
Sadə desək: istisna proqramın “Mən bunu edə bilmirəm!” deyə siqnal verməsidir. Proqramçı bu siqnalı əvvəlcədən “tutmağı” və ona düzgün reaksiya verməyi öyrədə bilər.
Bu iki anlayışı qarışdırmaq olmaz:
Tutaq ki, a dəyişəninin qiyməti 5, b-nin qiyməti isə 0-dır. print(a / b) əmri icra olunanda Python sıfıra bölə bilmədiyi üçün ZeroDivisionError adlı istisna atır və proqram dayanır.
Ekranda xəta mesajı — traceback — görünür. Onu sonuncu sətirdən oxumaq lazımdır: orada istisnanın növü və qısa izahı yazılır. Bir az yuxarıda isə xətanın hansı faylda və neçənci sətirdə baş verdiyi göstərilir. Traceback-i oxumağı bacarmaq debugging-in ilk addımıdır.
Python-da istisnalar try – except bloku ilə idarə olunur:
Bu halda istifadəçi anlaşıqlı mesaj alır, proqram isə çökmür.
Python-da bütün bu istisnalar ümumi Exception sinfindən (class) törəyir.
try blokundan sonra daha iki blok istifadə etmək olar:
Nümunə: try blokunda “fayl.txt” faylı açılır və oxunur. except FileNotFoundError blokunda “Fayl tapılmadı” mesajı göstərilir. else blokunda “Fayl uğurla oxundu” yazılır. finally blokunda isə fayl açılıbsa, bağlanır.
💡 Məsləhət: Fayllarla işləyərkən Python-da with ifadəsindən istifadə etmək daha yaxşıdır: with open(“fayl.txt”) as f: yazdıqda fayl xəta baş versə belə avtomatik bağlanır, finally yazmağa ehtiyac qalmır.
İstisnaları yalnız Python deyil, proqramçı özü də ata bilər. Məsələn, yaş daxil edən funksiyada mənfi ədəd gələrsə, raise ValueError(“Yaş mənfi ola bilməz”) yazmaq olar. Bu, səhv məlumatın proqramda daha da irəli getməsinin qarşısını alır.
Bəzən yeni başlayanlar xəta mesajlarından “qurtulmaq” üçün istisnanın növünü göstərmədən sadəcə except: yazır və bütün xətaları səssizcə “udurlar”. Bu, çox təhlükəlidir: proqram xəta vermir, amma səhv işləyir və problemin səbəbini tapmaq çətinləşir — bu, ən çətin tapılan bug-lardan birinə çevrilir. Həmişə konkret istisnaları tutmaq tövsiyə olunur.
İstisnalar demək olar ki, bütün müasir proqramlaşdırma dillərində var. Məsələn, JavaScript-də onlar try...catch...finally bloku ilə, Java və C#-da da oxşar şəkildə idarə olunur. Python icmasında istisnalardan geniş istifadə edən “icazə istəməkdənsə üzr istəmək asandır” (EAFP) yanaşması geniş yayılıb — bu barədə Duck Typing səhifəsində oxuya bilərsiniz.
Exception anlayışı kodun təhlükəsiz və nəzarətli işləməsini təmin etmək üçün əvəzsizdir. İstisnaları düzgün idarə etmək proqramları daha dayanıqlı, istifadəçi üçün rahat və etibarlı edir.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu