Spyware (Casus proqram) nədir?
Spyware (casus proqram) — istifadəçinin xəbəri olmadan onun fəaliyyətini izləyən və məlumatları üçüncü tərəfə göndərən zərərli proqramın bir növüdür. Belə proqram parolları, baxılan saytları, yazılan mətni, hətta kamera və mikrofonu izləyə bilər.
Sadə desək: Spyware — kompüterin və ya telefonun içində gizlənib sizi izləyən "casus"dur.
Spyware necə yayılır?
- Təhlükəli saytlardan və qeyri-rəsmi mənbələrdən yüklənən proqramlar
- Şübhəli e-poçt qoşmaları və linklər (fişinq)
- Ödənişsiz proqramlarla birlikdə gizli quraşdırılma
- Trojan kimi faydalı görünən saxta tətbiqlər
- Köhnəlmiş, yenilənməmiş əməliyyat sistemləri və brauzerlər
Spyware növləri
- Keylogger: Klaviaturada yazılanları qeydə alır.
- Adware: İzləyərək reklam göstərir, bəzən izləmə də edir.
- Kuki izləyiciləri: Kuki (cookie) vasitəsilə saytlararası davranışı izləyir.
- Mobil casus tətbiqlər: Mesaj, zəng və yerləşmə məlumatlarını toplayır.
- Sistem monitorları: Ekran görüntüləri çəkir və fəaliyyəti qeyd edir.
Spyware-in əlamətləri
- Kompüterin və ya telefonun qeyri-adi yavaşlaması
- Batareyanın tez bitməsi, cihazın qızması
- Brauzerin ana səhifəsinin öz-özünə dəyişməsi
- Tanınmayan proqramların və ya əlavələrin yaranması
- Şəbəkə trafikinin səbəbsiz artması
Spyware-dən necə qorunmaq olar?
- Proqramları yalnız rəsmi mənbələrdən yükləmək
- Naməlum linkə klikləməmək və qoşmanı açmamaq
- Antivirus istifadə etmək və sistemi yeniləmək
- Tətbiqlərin kamera, mikrofon və yerləşmə icazələrini yoxlamaq
- Əhəmiyyətli hesablarda iki mərhələli identifikasiya qoşmaq
Nəticə
Spyware — məxfiliyə birbaşa təhdid yaradan zərərli proqramdır. Qorunmanın əsası ehtiyatlı davranış, yenilənmiş sistem və icazələrə diqqətdir.
İstəyirsiniz ki, övladınız kiber təhdidlərin necə işlədiyini və onlardan necə qorunmaq lazım olduğunu öyrənsin? Kibertəhlükəsizlik kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: Kibertəhlükəsizlik kursu
Tez-tez verilən suallar
Spyware nədir? Spyware istifadəçinin xəbəri olmadan onun fəaliyyətini izləyib məlumatları üçüncü tərəfə göndərən zərərli proqramdır.
Spyware ilə virus arasında fərq nədir? Virus özünü yayıb sistemə zərər verir. Spyware isə əsasən gizli qalıb məlumat toplamağa yönəlir və çox vaxt zərəri hiss edilmir.

