
Kuki (cookie) — veb saytın istifadəçinin brauzerində saxladığı kiçik mətn məlumatıdır. Onların əsas məqsədi saytın istifadəçini “yadda saxlamasıdır”: hesaba daxil olduğunuzu, seçdiyiniz dili, səbətdəki məhsulları. Bir cookie çox kiçikdir — adətən 4 kilobaytdan çox olmur.
Sadə desək: cookie saytın sizə verdiyi “giriş bileti” və ya “qeyd vərəqəsi” kimidir. Hər dəfə sayta qayıdanda brauzeriniz bu vərəqəni sayta göstərir və sayt sizi tanıyır.
Cookie-ləri 1994-cü ildə Netscape şirkətinin proqramçısı Lu Montulli onlayn mağazanın “alış-veriş səbəti” üçün icad edib. Ad proqramçılar arasında işlənən “magic cookie” (sehrli peçenye) ifadəsindən götürülüb — proqramlar arasında ötürülən kiçik məlumat parçası belə adlanırdı.
1. Sessiyanın idarə olunması. Hesabınıza daxil olanda server sizə unikal sessiya identifikatoru verir və o, cookie-də saxlanılır. Sonrakı hər sorğuda brauzer bu cookie-ni serverə göndərir. Server isə hər dəfə parolu soruşmadan sizi tanıyır. Cookie-lər olmasaydı, saytda hər səhifəyə keçəndə yenidən autentifikasiyadan keçməli olardınız.
2. Fərdiləşdirmə. Cookie-lər dil seçimini, işıqlı və ya qaranlıq rejimi, şrift ölçüsünü və digər ayarları yadda saxlayır. Bu sayədə sayta hər dəfə qayıdanda onları yenidən seçmək lazım olmur.
3. İzləmə və analitika. Saytlar cookie-lər vasitəsilə istifadəçilərin davranışını öyrənir: hansı səhifələrə baxılıb, saytda nə qədər vaxt keçirilib. Bu məlumatlar saytı təkmilləşdirmək və reklamları uyğunlaşdırmaq üçün istifadə olunur.
Cookie-lər həm brauzerdə, həm də serverdə işləyir:
Sessiya cookie-si əslində hesabınızın “açarıdır”. Kimsə onu oğurlasa — məsələn, zərərli proqram vasitəsilə — parolu bilmədən hesabınıza daxil ola bilər. Bu hücum sessiyanın oğurlanması (session hijacking) adlanır. Ona görə:
Saytlarda tez-tez “Bu sayt cookie-lərdən istifadə edir” pəncərəsi görürsünüz. Bir çox ölkənin qanunları — məsələn, Avropa İttifaqının GDPR qaydaları — saytlardan zəruri olmayan cookie-lər, xüsusilə izləmə və reklam cookie-ləri üçün istifadəçinin razılığını almağı tələb edir.
Məsləhət: Zəruri cookie-lər — hesaba giriş, səbət — saytın işləməsi üçün lazımdır. Amma reklam və izləmə cookie-lərini qəbul etmək məcburi deyil. Məxfiliyinizi qorumaq üçün “Yalnız zəruri cookie-lər” və ya “Rədd et” seçimindən istifadə edə bilərsiniz.
Hər ikisi brauzerdə saxlanılır, amma məqsədləri fərqlidir:
Cookie-lər veb texnologiyalarının ayrılmaz hissəsidir və həm istifadəçi rahatlığı, həm də saytların işləməsi üçün vacib rol oynayır. Proqramçılar üçün onları düzgün və təhlükəsiz qurmaq, istifadəçilər üçün isə hansı cookie-lərə razılıq verdiyini başa düşmək vacibdir.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu