Maşın Öyrənməsi (Machine Learning) Nədir? Uşaqlar Kompüteri Necə Öyrədir?

Telefonunuz qalereyada “pişik” yazanda bütün pişik şəkillərini tapır. YouTube övladınızın sevdiyi cizgi filminə oxşar yeni video təklif edir. Bəlkə övladınız artıq soruşub: “Kompüter bunu necə bilir? Kimsə ona öyrədib?” Cavab bəli, öyrədilib. Bu texnologiyanın adı maşın öyrənməsidir. Bu yazıda onu uşağa da izah edə biləcəyiniz sadə dillə danışacağıq.

Maşın öyrənməsi nədir?

Maşın öyrənməsi süni intellektin ən vacib sahələrindən biridir. Adi proqramda insan kompüterə hər qaydanı yazır: “əgər bu olarsa, onu et”. Maşın öyrənməsində isə qayda yazılmır, nümunə göstərilir.

Kiçik uşağa “it nədir?” sualının cavabını uzun təriflə vermirik. Küçədə it göstəririk, şəkil kitabında göstəririk, bir neçə dəfədən sonra özü tanıyır. Kompüter də belə öyrənir: ona minlərlə nümunə veririk, o isə nümunələrdəki oxşarlıqları özü tapır.

Kompüter necə öyrənir? 4 sadə addım

Tutaq ki, kompüterə pişik və iti ayırd etməyi öyrədirik.

1. Məlumat toplayırıq. Yüzlərlə pişik və it şəkli yığırıq. Modeli öyrətmək üçün istifadə olunan belə məlumata Training Data deyilir.
2. Modeli öyrədirik. Kompüter alqoritm vasitəsilə şəkillərdəki fərqləri axtarır: qulaqların forması, burun, quyruq.
3. Test edirik. Modelə daha əvvəl görmədiyi şəkil göstəririk və düzgün cavab verib-verməməsinə baxırıq.
4. Təkmilləşdiririk. Səhv edirsə, daha çox və daha müxtəlif nümunə əlavə edib yenidən öyrədirik.

Bu dövrə insanın məşq edərək yaxşılaşmasına çox oxşayır: cəhd et, səhvini gör, düzəlt.

Maşın öyrənməsinin 3 növü

• Müəllimli öyrənmə (Supervised Learning). Kompüterə şəkli və düzgün cavabı birlikdə veririk (“bu pişikdir”). Sinifdə müəllimin düzgün cavabı göstərməsinə bənzəyir.
• Müəlliməsiz öyrənmə. Kompüterə cavab vermirik, yalnız məlumat veririk və o oxşar şeyləri özü qruplaşdırır. Uşağın oyuncaqları rənginə görə ayırmasına bənzəyir.
• Mükafatla öyrənmə. Kompüter cəhd edir, düzgün hərəkətə “xal” alır, səhvə xal itirir. Oyunlarda və robotlarda geniş istifadə olunur.

Gündəlik həyatda maşın öyrənməsi

Övladınızın hər gün istifadə etdiyi bir çox şeyin arxasında maşın öyrənməsi dayanır:

• Telefonun üz tanıması və şəkil axtarışı Computer Vision texnologiyasıdır. Uşaqların belə sistemi necə qurduğunu şəkil tanıma sistemi yazımızda oxuya bilərsiniz.
• Səs köməkçiləri və tərcümə proqramları mətn və nitqlə işləyir.
• ChatGPT kimi söhbət robotları böyük miqdarda mətnlə öyrədilmiş modellərdir.
• Ağıllı robotlar ətrafı qavramaq üçün maşın öyrənməsindən istifadə edir.

Daha mürəkkəb tapşırıqlarda neyron şəbəkələrindən istifadə olunur. Çoxlu qatdan ibarət neyron şəbəkələri ilə öyrətmə isə Deep Learning adlanır və müasir süni intellekt sistemlərinin əksəriyyətinin əsasını təşkil edir.

Uşaqlar maşın öyrənməsini evdə necə sınaya bilər?

Maşın öyrənməsini sınamaq üçün mürəkkəb kod yazmaq lazım deyil. İki pulsuz alət uşaqlar üçün yaxşı başlanğıcdır:

• Teachable Machine: Google-un brauzerdə işləyən aləti. Kamera ilə iki-üç fərqli əşya göstərib modeli öyrədirsiniz, kod yazmadan.
• Machine Learning for Kids: Scratch ilə birləşən platforma. Uşaq öz modelini öyrədib oyunda və ya layihədə istifadə edir.

Kamera ilə işləyərkən valideyn nəzarəti məsləhətdir.

Sınaq üçün sadə bir ideya: uşaq iki fərqli əşya seçir, məsələn, kitab və qələm. Hər birinin 20–30 şəklini çəkir, modeli öyrədir və sonra yeni əşya göstərib nəticəyə baxır.

Kompüter niyə səhv edir?

Uşaq bu təcrübədə çox vacib bir şey kəşf edir: kompüter yalnız ona göstərdiyimiz qədər ağıllıdır.

Əgər modelə yalnız qızılı retriver şəkilləri göstərsəniz, o digər it cinslərini it kimi tanımaya bilər. Yəni nümunələr az və ya birtərəfli olanda model səhv edir. Bu, uşağa tənqidi düşünməyi öyrədir: süni intellektin cavabına həmişə yoxlayaraq yanaşmaq lazımdır.

Valideynlər üçün: haradan başlamaq?

Maşın öyrənməsi birdən başlanmır. Onun əsasında məntiqi düşüncə və proqramlaşdırma dayanır. Ona görə uşaq üçün ən yaxşı yol bu əsasları öyrənmək və sonra vizual alətlərlə praktikaya keçməkdir. Uşaqların niyə bu sahə ilə erkən tanış olması lazım olduğunu Uşaqlar niyə Süni İntellekt öyrənməlidir yazımızda izah etmişik.

Nəticə

Maşın öyrənməsi qorxulu və ya anlaşılmaz bir texnologiya deyil. Əslində bu, nümunələrdən öyrənən kompüterdir və uşaqlar bunu oyun kimi sınaya bilər. Əsas odur ki, uşaq yalnız istifadəçi olmasın, texnologiyanın necə işlədiyini anlasın.

Övladınızın modelin necə qurulduğunu, öyrədildiyini və yoxlandığını praktiki layihələrlə öyrənməsini istəyirsinizsə, JET School-un Süni İntellekt Mühəndisliyi kursu bu yolda sistemli başlanğıc verir. Proqram və uyğun yaş qrupu barədə məlumatı kursun səhifəsində tapa bilərsiniz.