Driver nədir?

Drayver (cihaz sürücüsü, device driver) — əməliyyat sisteminin və proqramların kompüterə qoşulmuş fiziki cihazlarla düzgün əlaqə qurmasına imkan verən xüsusi proqram təminatıdır. Drayverlər olmasaydı, əməliyyat sistemi printer, siçan, klaviatura, qrafik kartı (GPU), səs kartı, şəbəkə adapteri, USB cihazları və digər aparat təminatını tanıya və onlarla işləyə bilməzdi.

Sadə desək: drayver əməliyyat sistemi ilə cihaz arasında tərcüməçidir. Əməliyyat sistemi bir “dildə” danışır, hər cihaz isə öz “dilində” — drayver onları bir-birinə başa salır.

Necə işləyir?

Hər fiziki cihazın özünəməxsus texniki xüsusiyyətləri və iş qaydası var. Əməliyyat sistemi dünyadakı bütün cihazların necə işlədiyini əvvəlcədən bilə bilməz. Bu problemi həll etmək üçün cihaz istehsalçıları öz cihazlarına uyğun drayverlər hazırlayırlar. Drayver əməliyyat sisteminə həmin cihazla necə işləmək lazım olduğunu “öyrədir”.

Məsələn, siz sənəddə “Çap et” düyməsini klikləyirsiniz. Əməliyyat sistemi bu əmri printer drayverinə ötürür. Drayver əmri printerin başa düşdüyü texniki siqnallara çevirir və printerə göndərir. Printer isə bu siqnallara uyğun olaraq sənədi çap edir.

Drayverin əsas funksiyaları

• Cihazın əməliyyat sistemi tərəfindən tanınmasını təmin etmək;
• Sistemdən gələn əmrləri cihazın başa düşdüyü siqnallara çevirmək;
• Cihazdan gələn məlumatları əməliyyat sisteminin başa düşdüyü formada ötürmək;
• Xətaları və nasazlıqları aşkarlamağa və idarə etməyə kömək etmək;
• Cihazın əməliyyat sistemi ilə tam inteqrasiyasını təmin etmək.

Drayver növləri

1. Kernel səviyyəli drayverlər: Əməliyyat sisteminin nüvəsi ilə birbaşa işləyir və yüksək səlahiyyətlərə malikdir — məsələn, şəbəkə kartlarının və qrafik adapterlərin drayverləri. Onlar çox sürətlidir, amma xətaları bütün sistemin çökməsinə səbəb ola bilər.
2. İstifadəçi səviyyəli drayverlər: Daha az kritik cihazlar üçün hazırlanır və əməliyyat sisteminin nüvəsindən kənarda işləyir — məsələn, bəzi USB cihazları. Onların xətası adətən yalnız həmin cihaza təsir edir.

Avtomatik və əl ilə quraşdırma

Müasir əməliyyat sistemləri (Windows, Linux, macOS) minlərlə drayveri artıq özündə saxlayır. Cihaz qoşulanda sistem onu avtomatik tanıyır və uyğun drayveri quraşdırır, lazım gələrsə, internetdən yükləyir. Bu texnologiya Plug and Play (“qoş və işlət”) adlanır.

Bəzi hallarda isə drayveri əl ilə quraşdırmaq lazım gəlir:

• cihaz çox yenidirsə və ya xüsusi funksiyalar tələb edirsə;
• əməliyyat sistemi köhnədirsə və yeni cihazı tanımırsa;
• mövcud drayver zədələnibsə və ya sistemə uyğun deyilsə.

Windows-da quraşdırılmış drayverləri Cihaz meneceri (Device Manager) vasitəsilə yoxlamaq olar: problemli cihazların yanında sarı nida işarəsi görünür.

Niyə vacibdir?

Drayver quraşdırılmayıbsa və ya uyğun deyilsə:

• cihaz ümumiyyətlə işləməyə bilər;
• yavaş və ya səhv işləyə bilər;
• sistem donub qala və ya çökə bilər.

Kernel səviyyəli drayverin xətası xüsusilə təhlükəlidir. 2024-cü ilin iyulunda kibertəhlükəsizlik şirkəti CrowdStrike-ın kernel səviyyəli drayverinə gələn uğursuz yeniləmə dünyada təxminən 8,5 milyon Windows kompüterində “mavi ekran” xətasına səbəb oldu. Bu hadisə tarixin ən böyük IT nasazlıqlarından biri — geniş miqyaslı downtime kimi yadda qaldı.

Drayverlərin yenilənməsi

İstehsalçılar drayverləri mütəmadi olaraq yeniləyir: performansı artırmaq, enerji sərfiyyatını azaltmaq və təhlükəsizlik boşluqlarını aradan qaldırmaq üçün. Məsələn, qrafik kartı istehsalçıları yeni oyunlar çıxanda onlar üçün optimallaşdırılmış drayverlər buraxır. Ona görə oyunçulara qrafik kartının drayverini vaxtaşırı yeniləmək tövsiyə olunur.

⚠️ Təhlükəsizlik məsləhəti: Drayverləri yalnız cihaz istehsalçısının rəsmi saytından və ya əməliyyat sisteminin yeniləmə xidmətindən yükləyin. “Bütün drayverləri pulsuz yenilə” vəd edən naməlum saytlar və proqramlar tez-tez zərərli proqram təminatı (malware) yaymaq üçün istifadə olunur.

Nəticə

Drayver kompüter aparatının əməliyyat sistemi ilə problemsiz işləməsini təmin edən görünməz, amma həyati əhəmiyyətli proqram təminatıdır. Hər cihazın düzgün işləməsi üçün uyğun və aktual drayver vacibdir.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

Tez-tez verilən suallar

Drayver sadə dillə nədir? Drayver əməliyyat sistemi ilə fiziki cihaz — printer, qrafik kartı və s. — arasında tərcüməçi rolunu oynayan proqramdır. Drayver olmadan sistem həmin cihazla necə işləyəcəyini bilmir.

Drayver nə üçün lazımdır? Drayver əməliyyat sisteminə cihazı tanımağa, onunla düzgün əlaqə qurmağa və əmrləri cihazın başa düşdüyü formada ötürməyə imkan verir. Drayver olmadan cihaz işləməyə və ya səhv işləyə bilər.

Drayverləri haradan yükləmək lazımdır? Yalnız cihaz istehsalçısının rəsmi saytından və ya Windows Update kimi əməliyyat sisteminin rəsmi yeniləmə xidmətindən.