Data Integrity nədir?

Məlumatın bütövlüyü (Data Integrity) — verilənlər bazalarında, informasiya sistemlərində və ümumilikdə rəqəmsal məlumatların idarə olunmasında çox vacib anlayışdır. Bu termin məlumatların dəqiq, tam, etibarlı və icazəsiz dəyişdirilməmiş qalmasını ifadə edir. Başqa sözlə, məlumatın bütövlüyü onun yaradıldığı andan saxlanıldığı, emal olunduğu və istifadə edildiyi ana qədər doğruluğunu qoruması deməkdir.

Əsas məqsəd: məlumatların texniki nasazlıq, səhv daxiletmə, icazəsiz dəyişiklik və ya zərərli fəaliyyət nəticəsində təhrif olunmamasını təmin etməkdir.

Bütövlük kibertəhlükəsizliyin üç əsas prinsipindən biridir. Bu prinsiplər CIA üçlüyü adlanır: Confidentiality (məxfilik — məlumatı yalnız icazəsi olanlar görür), Integrity (bütövlük — məlumat icazəsiz dəyişdirilmir) və Availability (əlçatanlıq — məlumat lazım olanda əlçatandır).

Məlumatın bütövlüyünün növləri

1. Fiziki bütövlük (Physical Integrity)

Məlumatın saxlandığı avadanlıqda zədələnməməsidir: disk nasazlığı, elektrik kəsilməsi, yanğın və ya digər fiziki təhlükələr məlumatın itməsinə və ya pozulmasına səbəb olmamalıdır.

2. Məntiqi bütövlük (Logical Integrity)

Verilənlər bazasındakı məlumatların düzgün və məntiqli olmasıdır. Onun dörd əsas növü var:

• Obyekt bütövlüyü (Entity Integrity): Cədvəldəki hər bir sətrin unikal identifikatoru olmalıdır. Bu, adətən Primary Key ilə təmin edilir.
• İstinad bütövlüyü (Referential Integrity): Əlaqəli cədvəllər arasında uyğunluq qorunmalıdır. Məsələn, bir sifariş yalnız real mövcud olan müştəriyə bağlı ola bilər. Bu, Foreign Key vasitəsilə təmin edilir.
• Domen bütövlüyü (Domain Integrity): Hər sütundakı dəyər müəyyən edilmiş tipə və qaydalara uyğun olmalıdır. Məsələn, “yaş” sütununda mənfi rəqəm ola bilməz.
• İstifadəçi tərəfindən müəyyən edilən bütövlük (User-defined Integrity): Təşkilatın öz biznes qaydaları. Məsələn, “endirim 50%-dən çox ola bilməz” və ya “şagirdin qiyməti 1 ilə 10 arasında olmalıdır”.

Məlumatın bütövlüyünü qorumaq üsulları

• Validasiya qaydaları: Məlumat daxil edilərkən formatı, tipi və məzmunu yoxlanılır. Məsələn, telefon nömrəsi yalnız rəqəmlərdən ibarət olmalıdır.
• Məhdudiyyətlər (Constraints): SQL-də PRIMARY KEY, FOREIGN KEY, UNIQUE, NOT NULL və CHECK kimi məhdudiyyətlər səhv məlumatın bazaya düşməsinə imkan vermir. Məsələn:

sql

CREATE TABLE sagirdler (

id INT PRIMARY KEY,

ad VARCHAR(100) NOT NULL,

qiymet INT CHECK (qiymet BETWEEN 1 AND 10)

);

• Tranzaksiyalar: ACID prinsiplərinə əsaslanan tranzaksiyalar əməliyyatın ya tam yerinə yetirilməsini, ya da heç yerinə yetirilməməsini təmin edir. Məsələn, bank köçürməsi zamanı pul bir hesabdan çıxılıb digərinə yazılmamış qala bilməz.
• Backup və bərpa: Sistem nasazlığı və ya kibertəhlükəsizlik insidenti zamanı məlumatı bərpa etmək üçün müntəzəm ehtiyat nüsxələr çıxarılır.
• Hash yoxlaması: Faylın xüsusi alqoritmlə hesablanmış “barmaq izi” (hash) saxlanılır. Fayl bir simvol belə dəyişsə, hash tamamilə fərqli olur. Proqram yükləyərkən saytlarda göstərilən SHA-256 kodu məhz faylın dəyişdirilmədiyini yoxlamaq üçündür.
• Giriş hüquqları: Məlumatı yalnız səlahiyyətli şəxslər dəyişə bilməlidir. Bunun üçün avtorizasiya sistemləri tətbiq olunur.
• Audit və log sistemləri: Məlumat üzərində aparılan dəyişiklikləri — kimin, nə vaxt, nəyi dəyişdiyini — izləmək üçün xüsusi jurnallar (log faylları) saxlanılır.
• Şifrələmə: Məlumatın icazəsiz dəyişdirilməsinin və oğurlanmasının qarşısını almaq üçün istifadə olunur.

Nümunə

Bank sistemində müştərinin hesabında 1000 AZN varsa, bu rəqəm dəqiq saxlanmalı və düzgün göstərilməlidir. Texniki səhv nəticəsində balansın 10 AZN və ya 10 000 AZN kimi görünməsi məlumat bütövlüyünün pozulması deməkdir. Bütövlüyü pozan təhlükələrdən biri də ransomware-dir: o, faylları şifrələyərək onları istifadəyə yararsız edir.

Nəticə

Məlumatın bütövlüyü hər bir informasiya sisteminin və verilənlər bazasının etibarlı işləməsi üçün əsas şərtlərdən biridir. O, həm təşkilatın daxili fəaliyyətində, həm də istifadəçilərin etimadında həlledici rol oynayır. Məlumatın dəqiqliyini və bütövlüyünü təmin etmək həm texniki, həm də təhlükəsizlik baxımından müasir dövrün ən vacib vəzifələrindən biridir.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu