Jet School Logo

Kinematika nədir?

Kinematika — fizikanın (mexanikanın) cisimlərin hərəkətini qüvvələri nəzərə almadan öyrənən bölməsidir. O, cismin harada olduğunu (mövqe), nə qədər sürətlə hərəkət etdiyini (sürət) və sürətinin necə dəyişdiyini (təcil) təsvir edir, amma hərəkətin nə səbəbdən baş verdiyi ilə maraqlanmır. Söz yunanca “kinema” — “hərəkət” sözündən yaranıb.

  • Kinematika “cisim necə hərəkət edir?” sualına cavab verir.
  • Dinamika isə “cisim niyə belə hərəkət edir?” sualını — hərəkətə səbəb olan qüvvələri — öyrənir.

Robotexnikada kinematika robotun hissələrinin — oynaqların və qolların — həndəsi baxımdan necə hərəkət etdiyini hesablamaq üçün istifadə olunur. Məsələn, robot qolunun ucunun fəzada dəqiq harada olacağını.

Sadə desək: robotexnikada kinematika robotun oynaqlarının bucaqları ilə qolun ucunun fəzadakı yeri arasındakı riyazi əlaqədir.

Əsas anlayışlar

  • Oynaq (joint): Robotun hərəkət edən birləşmə nöqtəsi — insanın çiyni, dirsəyi və biləyi kimi. Oynaqları adətən aktuatorlar — servo və ya digər mühərriklər — hərəkətə gətirir.
  • Bənd (link): İki oynağı birləşdirən bərk hissə — insanın bazusu və ya biləyi kimi.
  • Uc effektor (end effector): Qolun ucundakı “əl” — tutucu, qaynaq aparatı, qələm.
  • Sərbəstlik dərəcəsi (DOF — Degrees of Freedom): Robotun neçə müstəqil istiqamətdə hərəkət edə bildiyini göstərir. Məsələn, sənaye robot qollarının əksəriyyətinin 6 sərbəstlik dərəcəsi var. İnsan əli isə çiyindən biləyə qədər 7 sərbəstlik dərəcəsinə malikdir.

Kinematikanın iki əsas növü

1. İrəli kinematika (Forward Kinematics). Hər oynağın bucağı məlum olduqda qolun ucunun harada olduğunu hesablamaq. Bu, nisbətən sadə məsələdir və həmişə yeganə cavabı var.

Nümunə: “Çiyin 30°, dirsək 45° əyilib — əlim harada olacaq?”

2. Əks kinematika (Inverse Kinematics). Qolun ucunun hara çatmalı olduğu məlum olduqda, bunun üçün hər oynağın hansı bucaqda olmalı olduğunu hesablamaq. Bu, daha çətin məsələdir, çünki:

  • eyni nöqtəyə bir neçə yolla çatmaq olar — məsələn, dirsəyi yuxarıda və ya aşağıda saxlamaqla;
  • bəzən nöqtə əlçatmaz olur və heç bir həll olmur — qol ora sadəcə uzanmır.

Nümunə: Masadakı fincanı götürmək istəyəndə beyniniz avtomatik olaraq əks kinematikanı “həll edir” — çiyninizi, dirsəyinizi və biləyinizi necə bükəcəyinizi müəyyən edir.

Təkərli robotların kinematikası

Məktəb layihələrindəki robotların çoxu qol deyil, təkərli robotlardır və onların da öz kinematikası var. Ən geniş yayılmış quruluş differensial idarəetmədir: iki təkər ayrı-ayrı mühərriklərlə idarə olunur.

  • Hər iki təkər eyni sürətlə fırlananda robot düz gedir.
  • Sol təkər sağdan sürətli fırlananda robot sağa dönür.
  • Təkərlər əks istiqamətdə fırlananda robot yerində dönür.

Mühərriklərin istiqaməti H-Bridge ilə, sürəti isə PWM siqnalı ilə idarə olunur. Kinematika düsturları isə robotun hansı təkər sürətlərində hansı trayektoriya ilə hərəkət edəcəyini hesablamağa imkan verir.

Kinematikanın robotexnikada əhəmiyyəti

  • Robot qolunun idarə olunması: Qolun istənilən nöqtəyə dəqiq çatması üçün əks kinematika hesablamaları lazımdır. Zavodlarda avtomobil yığan robotlar məhz belə işləyir.
  • Hərəkətin planlaşdırılması: Robotun bir nöqtədən digərinə maneələrə toxunmadan necə gedəcəyini planlaşdırmaq — bu, path planning adlanır və kinematika onun əsasında dayanır.
  • Mövqeyin müəyyən edilməsi: Robot təkərlərin fırlanmasına və sensor-lardan, məsələn, giroskopdan gələn məlumatlara əsasən öz yerini hesablayır.
  • Simulyasiya: Robotu real dünyada sınamazdan əvvəl kompüterdə virtual olaraq test etmək.

Kinematika robotlardan kənarda

Əks kinematika video oyunlarda və animasiyada da geniş istifadə olunur. Məsələn, oyun personajı pilləkənlə qalxanda onun ayaqlarının hər pillənin üstünə düzgün qoyulması məhz əks kinematika ilə hesablanır. Animatorlar hər oynağı ayrıca tənzimləmək əvəzinə sadəcə əlin və ya ayağın hara getməli olduğunu göstərir, qalanını isə proqram özü hesablayır.

Nəticə

Kinematika robot qollarının, təkərli robotların və mürəkkəb mexanizmlərin dəqiq və idarə oluna bilən hərəkətini təmin edən robotexnikanın riyazi əsaslarından biridir. Fizika dərsində öyrənilən mövqe, sürət və bucaq anlayışları robotexnikada real həyata keçir — robotun hər hərəkəti arxasında kinematika hesablamaları dayanır.

Robotexnika kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın: Robotexnika kursu

Tez-tez verilən suallar

Kinematika nədir? Kinematika cisimlərin hərəkətini qüvvələri nəzərə almadan öyrənən mexanika bölməsidir. Robotexnikada robot hissələrinin həndəsi hərəkətini və qolun ucunun dəqiq mövqeyini hesablamaq üçün istifadə olunur.

İrəli və əks kinematika arasında fərq nədir? İrəli kinematika oynaq bucaqlarına əsasən qolun ucunun mövqeyini hesablayır. Əks kinematika isə istənilən son mövqeyə əsasən lazımi oynaq bucaqlarını hesablayır və daha mürəkkəb məsələdir.

Kinematika ilə dinamika arasında fərq nədir? Kinematika hərəkətin özünü — mövqe, sürət, təcil — təsvir edir. Dinamika isə bu hərəkətə səbəb olan qüvvələri öyrənir.

Tədris sahələrimiz barədə məlumat almaq üçün qeydiyyatdan keçin

IT Sahəsini öyrənməyə başla