Jet School Logo

H-Bridge nədir?

H-Bridge (H-körpü) — DC (sabit cərəyan) motorunun fırlanma istiqamətini — irəli və ya geri — dəyişməyə imkan verən elektron dövrədir. Adını sxemdəki təsvirinin “H” hərfinə bənzəməsindən alıb.

Sadə desək: H-Bridge motora gedən cərəyanın istiqamətini açar kimi dəyişir və beləliklə motorun saat əqrəbi istiqamətində, yoxsa əksinə fırlanacağını idarə edir.

Niyə lazımdır?

DC motoru birbaşa batareyaya qoşsanız, o, yalnız bir istiqamətdə fırlanacaq. İstiqaməti dəyişmək üçün naqilləri əl ilə yerini dəyişmək lazım gələcək. Robot isə hərəkət zamanı istiqaməti saniyənin bir hissəsində, proqram vasitəsilə dəyişməlidir. Bunu məhz H-Bridge təmin edir.

Bundan əlavə, mikrokontrollerlərin — məsələn, Arduino-nun — çıxışları motoru birbaşa işlətmək üçün çox zəifdir. Onları motora birbaşa qoşmaq lövhəni korlaya bilər. H-Bridge mikrokontrollerdən gələn zəif siqnalı alır və motora batareyadan güclü cərəyan ötürür.

H-Bridge necə işləyir?

Dövrə “H” formasında düzülmüş dörd açardan — adətən tranzistorlardan — ibarətdir. Motor “H”-ın ortasındakı üfüqi xətdə, açarlar isə dörd “ayaqda” yerləşir: ikisi yuxarıda (S1, S3), ikisi aşağıda (S2, S4).

Qoşulu açarlarNəticəS1 və S4 (diaqonal)Cərəyan bir istiqamətdə axır — motor irəli fırlanırS3 və S2 (əks diaqonal)Cərəyan əks istiqamətdə axır — motor geri fırlanırHamısı açıq (sönülü)Motor sərbəst fırlanaraq yavaş-yavaş dayanırS2 və S4 (hər ikisi aşağıda)Motor sürətlə əyləclənir

⚠️ Ən vacib qayda

Bir tərəfdəki iki açarı — S1 və S2 və ya S3 və S4 — heç vaxt eyni anda qoşmaq olmaz! Bu halda cərəyan motordan keçmədən birbaşa batareyadan “torpağa” axır və qısaqapanma baş verir. Nəticədə tranzistorlar və batareya qızıb sıradan çıxa bilər. Hazır H-Bridge modullarında belə vəziyyətin qarşısını alan qoruyucu sxemlər olur.

Sürətin idarə olunması: PWM

H-Bridge istiqaməti idarə edir, sürəti isə PWM (Pulse Width Modulation — impuls enini modulyasiya) siqnalı ilə idarə etmək olar. PWM-də açar saniyədə minlərlə dəfə qoşulub-sönür. Açar vaxtın 100%-ində qoşulu olanda motor tam sürətlə, 50%-ində qoşulu olanda isə təxminən yarı sürətlə fırlanır. Beləliklə, eyni dövrə ilə həm istiqamət, həm də sürət idarə olunur.

Hazır H-Bridge modulları

Şagird layihələrində H-Bridge-i adətən sıfırdan yığmırlar — hazır motor sürücü (motor driver) modullarından istifadə edirlər:

  • L298N — ən məşhur və ucuz moduldur, iki motoru idarə edə bilir. Amma köhnə texnologiyadır: batareya enerjisinin bir hissəsini istiliyə çevirir, ona görə radiatorla birlikdə gəlir.
  • TB6612FNG və DRV8833 — daha müasir, kiçik və səmərəli modullardır. Enerjini az itirir, ona görə batareyalı robotlar üçün daha yaxşıdır.

Qoruyucu diodlar

Motor söndürüləndə onun sarğısında qısamüddətli yüksək gərginlik yaranır. Bu gərginlik tranzistorları korlaya bilər. Ona görə H-Bridge dövrələrində hər açarın yanında qoruyucu diodlar olur — onlar bu gərginliyi təhlükəsiz şəkildə söndürür. Hazır modullarda bu diodlar artıq quraşdırılıb.

H-Bridge-in istifadə sahələri

  • Robot hərəkəti: Robotun təkərlərini irəli və geri hərəkət etdirmək. İki motorlu robotda hər təkər ayrıca idarə olunur, bu da robotun yerində dönməsinə imkan verir.
  • Robot qolları və tutucular: Motorun istiqamətini dəyişərək qolu qaldırmaq-endirmək, tutucunu açıb-bağlamaq.
  • Addım (stepper) motorları: 3D printerlərdə və dəqiq mexanizmlərdə istifadə olunan bu motorları idarə etmək üçün iki H-Bridge lazımdır.
  • Elektrikli nəqliyyat və məişət texnikası: Elektrikli oyuncaq maşınlardan tutmuş elektrikli avtomobillərə və avtomatik qapılara qədər.

Nəticə

H-Bridge DC motorların tam idarə olunmasını — həm istiqaməti, həm də sürəti — təmin edən və demək olar ki, bütün hərəkət edən robotexnika layihələrində istifadə olunan əsas elektron dövrələrdən biridir. Onun necə işlədiyini başa düşmək robot qurmağı öyrənən hər kəs üçün vacib addımdır.

Robotexnika kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın: Robotexnika kursu

Tez-tez verilən suallar

H-Bridge nədir? DC motorun fırlanma istiqamətini dəyişməyə imkan verən elektron dövrədir. O, “H” formasında düzülmüş dörd açardan ibarətdir.

H-Bridge niyə lazımdır, motoru birbaşa batareyaya qoşmaq olmazmı? Motoru birbaşa qoşsanız, o, yalnız bir istiqamətdə fırlanacaq. H-Bridge istiqaməti proqram vasitəsilə dəyişməyə imkan verir ki, robot həm irəli, həm də geri hərəkət edə bilsin. Üstəlik, o, mikrokontrolleri güclü motor cərəyanından qoruyur.

Şagird layihəsi üçün hansı modulu seçmək lazımdır? Başlanğıc üçün L298N kifayətdir və ən çox dərs materialı onunla bağlıdır. Batareyalı kiçik robotlar üçün isə TB6612FNG və ya DRV8833 daha səmərəli seçimdir.

Tədris sahələrimiz barədə məlumat almaq üçün qeydiyyatdan keçin

IT Sahəsini öyrənməyə başla