
Giroskop — cismin fırlanma sürətini və istiqamətini ölçən sensordur. Giroskop robotların tarazlığını saxlamasına, dronların havada sabit qalmasına, telefonda isə oyunlarda və 360° videolarda hərəkətləri dəqiq izləməyə kömək edir.
Sadə desək: giroskop cismin “hansı istiqamətə və nə qədər sürətlə fırlandığını” hiss edən orqana bənzəyir — eynilə insanın daxili qulağının tarazlığı hiss etdiyi kimi. Gözünüzü yumub fırlansanız da, başınızın döndüyünü hiss edirsiniz — giroskop da belə “hiss edir”.
Fırlanan fırfıranı xatırlayın: o, sürətlə fırlandıqca yıxılmır və öz oxunu qoruyur. Klassik mexaniki giroskop da belə işləyir: sürətlə fırlanan təkər öz oxunun istiqamətini saxlamağa çalışır. “Giroskop” adını 1852-ci ildə fransız alimi Leon Fuko verib — yunanca “fırlanmanı müşahidə edən” deməkdir. Uzun illər belə giroskoplar gəmilərdə, təyyarələrdə və raketlərdə istiqaməti müəyyən etmək üçün istifadə olunub. Hətta Habbl kosmik teleskopu da dəqiq istiqamətlənmək üçün giroskoplardan istifadə edir.
Telefonlarda və robotlarda istifadə olunan MEMS giroskoplar (mikroelektromexaniki sistemlər) bir neçə millimetrlik çipin içində yerləşir və fırlanan təkər əvəzinə titrəyən mikroskopik strukturlardan istifadə edir. Cisim fırlananda Koriolis effekti adlanan fiziki hadisə nəticəsində bu strukturlar azacıq yana əyilir. Çip bu kiçik dəyişikliyi elektrik siqnalına çevirir və mikrokontroller onu oxuyur.
Giroskop adətən üç ox üzrə fırlanmanı ölçür:
Giroskopun bir zəif cəhəti var: “sürüşmə” (drift). Hər ölçümdəki kiçik xəta zaman keçdikcə toplanır və bir neçə dəqiqədən sonra cihaz “harada olduğunu” səhv hesablamağa başlayır. Akselerometr isə uzunmüddətli istiqaməti — “aşağı” tərəfi — yaxşı bilir, amma ani hərəkətlərdə “titrəyir”.
Ona görə bu iki sensor — çox vaxt maqnitometrlə (rəqəmsal kompasla) birlikdə — IMU (Inertial Measurement Unit — inersial ölçmə bloku) adlanan bir modulda birləşdirilir. Xüsusi alqoritmlər onların məlumatlarını birləşdirir və hər birinin zəif tərəfini digərinin güclü tərəfi ilə kompensasiya edir. Bu yanaşma sensor birləşməsi (sensor fusion) adlanır.
Robotexnika ilə məşğul olan şagirdlər arasında ən populyar IMU modullarından biri MPU-6050-dir. O, giroskop və akselerometri bir kiçik lövhədə birləşdirir, ucuzdur və Arduino ilə asanlıqla işləyir. Onunla, məsələn, əyiləndə rəngi dəyişən lampa, əl hərəkəti ilə idarə olunan maşın və ya öz-özünə balans saxlayan robot hazırlamaq olar.
Giroskop robotlara, dronlara və smartfonlara “məkanda öz yerini hiss etmək” imkanı verən kiçik, amma çox vacib sensordur. Fırfıradan başlayan bu ideya bu gün hər cibimizdəki telefonda, səmadakı dronlarda və kosmosdakı teleskoplarda işləyir.
Robotexnika kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın: Robotexnika kursu
Giroskop nədir? Cismin fırlanma sürətini və istiqamətini ölçən sensordur. Robotların tarazlığını saxlamasına və dronların sabit uçmasına kömək edir.
Giroskop ilə akselerometr arasında fərq nədir? Giroskop fırlanma sürətini, akselerometr isə sürətlənməni, o cümlədən cazibə qüvvəsini ölçür. Hər ikisi çox vaxt IMU modulunda birlikdə istifadə olunur.
Telefonda ekranı hansı sensor fırladır? Əsasən akselerometr. O, cazibə qüvvəsinin istiqamətinə görə telefonun necə tutulduğunu müəyyən edir. Giroskop isə hərəkətləri daha dəqiq və hamar izləməyə kömək edir.