Cədvəl nədir?
Cədvəl — verilənlər bazasında məlumatların səliqəli, ardıcıl və strukturlaşdırılmış şəkildə saxlanması üçün istifadə olunan əsas obyektlərdən biridir. Verilənlər bazası sistemlərində, xüsusilə RDBMS-lərdə (Relyasiyalı Verilənlər Bazası İdarəetmə Sistemlərində), məlumatların təşkili məhz cədvəllər vasitəsilə həyata keçirilir.
Hər bir cədvəl məlumatların sətir və sütunlar şəklində təqdim olunduğu bir strukturdan ibarətdir. Bu struktur həm oxunaqlılığı artırır, həm də mürəkkəb məlumatlarla asan işləməyə imkan yaradır.
Cədvəlin quruluşu
- Sətirlər (Rows, Records): Hər sətir bir qeyd (record) adlanır və konkret bir obyekti və ya hadisəni təmsil edir. Məsələn, “Müştərilər” cədvəlində hər sətir bir müştəriyə aid məlumatı əks etdirə bilər: adı, soyadı, e-poçt ünvanı, telefon nömrəsi və s.
- Sütunlar (Columns, Fields): Hər sütun cədvəldəki obyektlərin bir xüsusiyyətini (atributunu) təmsil edir. Məsələn, ad, email, qeyd_tarixi kimi sütunlar müxtəlif məlumat tiplərinə (mətn, tarix, ədəd) malik ola bilər.
- Məlumat tipləri: Sütunlar yaradılarkən hər birinə uyğun məlumat tipi verilir. Bu tip daxil ediləcək verilənlərin formatını və məhdudiyyətlərini müəyyən edir (məsələn: VARCHAR, INT, DATE və s.).
- Unikal identifikator (Primary Key): Cədvəldəki hər bir sətri unikal şəkildə müəyyən edən sahədir. Primary key-in dəyəri təkrarlana və boş qala bilməz. Ən çox istifadə olunan üsul id sütunu vasitəsilə hər sətrə unikal nömrə verməkdir.
SQL ilə cədvəlin yaradılması — nümunə
Cədvəllər SQL dili ilə yaradılır və idarə olunur:
CREATE TABLE istifadeciler (
id INT PRIMARY KEY,
ad VARCHAR(100) NOT NULL,
email VARCHAR(100) UNIQUE,
yas INT,
qeyd_tarixi DATE DEFAULT CURRENT_DATE
);
Bu nümunədə:
- id unikal identifikatordur (primary key).
- ad sahəsi boş buraxıla bilməz (NOT NULL).
- email sahəsi təkrarlana bilməz (UNIQUE).
- qeyd_tarixi sahəsi avtomatik olaraq cari tarixi alır.
Cədvəllər arasında əlaqələr
Relyasiyalı verilənlər bazalarının ən güclü tərəflərindən biri cədvəllər arasında əlaqələrin qurulmasıdır. Bu, xarici açar (foreign key) anlayışı ilə həyata keçirilir. Məsələn:
- istifadeciler və sifarisler adlı iki cədvəldə hər sifarişin hansı istifadəçiyə aid olduğunu göstərmək üçün sifarisler cədvəlində istifadeci_id adlı xarici açar istifadə edilə bilər.
Bu əlaqə nəticəsində:
- Məlumatların bütövlüyü qorunur.
- Bir-biri ilə bağlı məlumatları JOIN əmri ilə birləşdirib birlikdə əldə etmək mümkün olur.
- Mürəkkəb sorğular sadələşir.
Cədvəlin üstünlükləri
- Məlumatların strukturlaşdırılması: Düzgün struktur sayəsində məlumatlar həm oxunaqlı, həm də səmərəli şəkildə idarə olunur.
- Axtarış və süzmə imkanları: SQL vasitəsilə müxtəlif filtr və şərtlərlə məlumatları tapmaq və analiz etmək mümkündür.
- Məlumat bütövlüyü: Cədvəl strukturu və açarlar məlumatların düzgünlüyünü və əlaqəliliyini təmin edir.
- Yenilənə bilənlik: Mövcud məlumatları asanlıqla dəyişmək və yeniləmək mümkündür.
- Çox istifadəçili dəstək: Tranzaksiyalar və ACID prinsipləri sayəsində bir cədvəllə eyni anda bir neçə istifadəçi təhlükəsiz şəkildə işləyə bilər.
Cədvəl və NoSQL
Bütün verilənlər bazaları cədvəllərdən istifadə etmir. NoSQL bazalarında məlumatlar çox vaxt cədvəl əvəzinə JSON formatına bənzər sənədlər, açar-dəyər cütləri və ya qraflar şəklində saxlanılır. Cədvəllər məlumatların strukturu əvvəlcədən məlum və sabit olduqda ən yaxşı seçimdir, NoSQL isə strukturu tez-tez dəyişən və ya çox böyük həcmli məlumatlar üçün daha çevikdir.
Real həyatdan nümunələr
- Məktəb verilənlər bazasında: telebeler, muellimler, fennler, qiymetler kimi cədvəllər olur.
- E-ticarət sistemlərində: mehsullar, istifadeciler, sifarisler, catdirilma_unvanlari kimi cədvəllər qurulur.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu