Koroutinlər nədir?
Koroutinlər (coroutines) — icrası dayandırılıb sonra dayandığı yerdən davam etdirilə bilən xüsusi funksiyalardır. Python-da onlar asinxron proqramlaşdırmanın əsasını təşkil edir. Koroutin gözləmə tələb edən əməliyyatı — məsələn, internetdən cavabı — gözləyərkən “kənara çəkilir” və bu müddətdə proqram başqa işlərlə məşğul ola bilir.
Sadə desək: koroutinlər bacarıqlı aşpaza bənzəyir. Aşpaz suyun qaynamasını əli qoynunda gözləmir — bu vaxt tərəvəz doğrayır, sous hazırlayır, sonra yenidən suya qayıdır. O, eyni anda iki iş görmür, amma gözləmə vaxtını boşa xərcləmir.
Adi funksiya və koroutin
- Adi funksiya çağırılan kimi başlayır və return ilə nəticəni qaytarıb işini tamamilə bitirir. Ortada dayana bilmir.
- Koroutin await ifadəsində müvəqqəti dayana, idarəni başqa işlərə verə və gözlədiyi əməliyyat bitəndə dayandığı yerdən davam edə bilir. Onun bütün yerli dəyişənləri bu müddətdə yadda saxlanılır.
Koroutin necə yaradılır və işə salınır?
Python-da koroutin async def açar sözləri ilə yaradılır, onun içində isə başqa asinxron əməliyyatları gözləmək üçün await istifadə olunur.
Sadə nümunə: Tutaq ki, salamla adlı koroutin yazırıq. O, əvvəlcə ekrana “Salam” yazır, sonra await asyncio.sleep(2) əmri ilə 2 saniyə gözləyir və nəhayət “2 saniyə sonra yenə salam!” yazır. Koroutini işə salmaq üçün isə asyncio.run(salamla()) əmrindən istifadə olunur.
⚠️ Ən çox edilən səhv: Koroutini adi funksiya kimi — sadəcə salamla() yazaraq — çağırsanız, kod icra olunmayacaq. Python sadəcə “koroutin obyekti” yaradacaq və onun heç vaxt gözlənilmədiyi barədə xəbərdarlıq — “was never awaited” — verəcək. Koroutin mütləq await ilə və ya asyncio.run() vasitəsilə işə salınmalıdır.
Hadisə dövrü (event loop)
Koroutinləri idarə edən “dispetçer” hadisə dövrü (event loop) adlanır. O, bütün koroutinləri izləyir: biri gözləməyə başlayanda dərhal başqasını işə salır, gözlənilən əməliyyat bitəndə isə birincini dayandığı yerdən davam etdirir. Python-da hadisə dövrü standart asyncio modulu tərəfindən təmin olunur.
Bir neçə koroutin birlikdə
Nümunə: İki koroutinimiz var — birinci və ikinci. Hər biri əvvəlcə “başladı” yazır, sonra 1 saniyə gözləyir və nəhayət “tamamlandı” yazır. Onları asyncio.gather() funksiyası ilə birlikdə işə salsaq, ekranda əvvəlcə “Birinci başladı” və “İkinci başladı”, 1 saniyə sonra isə “Birinci tamamlandı” və “İkinci tamamlandı” görünəcək.
Proqram 2 deyil, cəmi 1 saniyə çəkir. Səbəbi: birinci koroutin gözləməyə başlayan kimi hadisə dövrü ikincini işə salır və onlar eyni vaxtda gözləyir.
Vacib fərq: eyni vaxtlılıq və paralellik
Bu nümunədə koroutinlər paralel işləmir. Asyncio-da bütün koroutinlər bir axında (thread), bir prosessor nüvəsində işləyir və növbə ilə icra olunur. Bu, eyni vaxtlılıq (concurrency) adlanır: bir neçə tapşırıq eyni vaxt aralığında irəliləyir, amma istənilən anda yalnız biri həqiqətən icra olunur.
Paralellik (parallelism) isə tapşırıqların həqiqətən eyni anda, müxtəlif prosessor nüvələrində icra olunması deməkdir. Python-da bunun üçün koroutinlər deyil, çoxprosesli proqramlaşdırma (multiprocessing) istifadə olunur.
Aşpaz müqayisəsinə qayıtsaq: koroutinlər — bir aşpazın gözləmə vaxtını ağıllı istifadə etməsidir. Paralellik isə bir neçə aşpazın eyni anda işləməsidir.
Koroutinlər nə vaxt faydalıdır?
Faydalıdır — çoxlu gözləmə olan işlərdə (I/O-bound):
- internetdən çoxlu səhifənin yüklənməsi;
- eyni anda bir neçə API-yə sorğu göndərilməsi;
- minlərlə istifadəçiyə eyni anda xidmət göstərən veb serverlər və çat tətbiqləri;
- verilənlər bazası sorğuları.
Faydasızdır — ağır hesablamalarda (CPU-bound): Böyük ədədlərin hesablanması, şəkillərin emalı kimi işlərdə “gözləmə” yoxdur, prosessor daim məşğuldur. Belə işlər koroutinlərlə sürətlənmir.
Diqqət: Koroutinin içində adi time.sleep() və ya başqa bloklayan əmrdən istifadə etsəniz, bütün proqram dayanacaq, çünki hadisə dövrü də bloklanır. Koroutinlərin içində həmişə asinxron analoqlardan — məsələn, asyncio.sleep() — istifadə edilməlidir. Adi faylların oxunub-yazılması da asyncio ilə avtomatik asinxron olmur — bunun üçün xüsusi kitabxanalar lazımdır.
Üstünlükləri
- Bloklamayan əməliyyatlar üçün idealdır.
- Gözləmə tələb edən çoxlu tapşırığı effektiv şəkildə eyni vaxtda idarə etməyə imkan verir.
- Resurslara qənaət edir: Minlərlə koroutin minlərlə axından (thread) daha az yaddaş tələb edir.
Qısa tarixçə və digər dillər
Python-da koroutin ideyası əvvəlcə generatorlar əsasında — yield açar sözü ilə — həyata keçirilib. Müasir async/await sintaksisi isə 2015-ci ildə, Python 3.5 versiyası ilə gəlib.
Koroutinlər və oxşar anlayışlar digər dillərdə də var:
- JavaScript-də async/await — Python-dakına çox bənzəyir;
- Kotlin-də coroutines;
- Go dilində goroutines.
Nəticə
Koroutinlər gözləmə tələb edən çoxlu tapşırığı səmərəli idarə etməyə imkan verən güclü vasitədir. Onları düzgün istifadə etmək üçün async və await açar sözlərini, hadisə dövrünü və eyni vaxtlılıqla paralellik arasındakı fərqi başa düşmək vacibdir.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

