Məlumatın bütövlüyü (Data Integrity) — verilənlər bazalarında, informasiya sistemlərində və ümumilikdə rəqəmsal məlumatların idarə olunmasında çox vacib anlayışdır. Bu termin məlumatların dəqiq, tam, etibarlı və dəyişdirilməmiş qalmasını ifadə edir. Başqa sözlə, məlumatın bütövlüyü onun yaradıldığı andan saxlanıldığı, emal olunduğu və istifadə edildiyi ana qədər doğruluğunu və etibarlılığını qoruması deməkdir.

Əsas məqsəd: məlumatların istənilən texniki nasazlıq, səhv daxil etmə, icazəsiz dəyişiklik və ya zərərverici fəaliyyət nəticəsində təhrif olunmamasını təmin etməkdir.

Məlumatın bütövlüyünün əsas növləri:

1. Məntiqi bütövlük (Logical Integrity): Verilənlər bazasındakı müxtəlif cədvəllər və onların əlaqələri düzgün saxlanılmalıdır. Məsələn, “Foreign Key” əlaqələri pozulmamalıdır.
2. İstinad bütövlüyü (Referential Integrity): Əlaqəli cədvəllər arasında uyğunluğun qorunmasıdır. Məsələn, bir sifariş qeydi yalnız mövcud olan müştəriyə bağlı ola bilər.
3. Daxili bütövlük (Entity Integrity): Hər bir sətirin (yəni qeyd və ya rekordun) unikal açarı olmalıdır. Bu, adətən Primary Key ilə təmin edilir.
4. İstifadəçi səviyyəsində bütövlük: Məlumat yalnız səlahiyyətli şəxslər tərəfindən dəyişdirilməlidir. Bunun üçün istifadəçi hüquqları və identifikasiya sistemləri tətbiq olunur.

Məlumatın bütövlüyünü qorumaq üçün üsullar:

• Validasiya qaydaları: Məlumat daxil edilərkən format, tip və məzmun yoxlanılır. Məsələn, telefon nömrəsi yalnız rəqəmlərdən ibarət olmalıdır.
• Məhdudiyyətlər (Constraints): SQL-də PRIMARY KEY, FOREIGN KEY, UNIQUE, NOT NULL, CHECK kimi məhdudiyyətlər tətbiq edilir.
• Backup və bərpa: Sistem nasazlığı və ya kibertəhlükəsizlik insidentləri zamanı məlumatı bərpa etmək üçün müntəzəm ehtiyat nüsxələr çıxarılır.
• Audit və log sistemləri: Məlumat üzərində aparılan dəyişikliklərin izlənməsi üçün xüsusi jurnallar (log files) saxlanılır.
• Şifrələmə və təhlükəsizlik: Məlumatın icazəsiz dəyişdirilməsinin və oğurlanmasının qarşısını almaq üçün müasir şifrələmə metodları istifadə olunur.

Məsələn:

Əgər bank sistemində müştərinin hesabındakı balans 1000 AZN-dirsə, məlumatın bütövlüyü pozulmadan bu rəqəm dəqiq saxlanmalı və göstərilməlidir. Hər hansı texniki səhv nəticəsində balansın səhvən 10 AZN və ya 10000 AZN kimi görünməsi məlumat bütövlüyünün pozulması deməkdir.

Nəticə:

Məlumatın bütövlüyü — hər bir informasiya sisteminin və verilənlər bazasının etibarlı işləməsi üçün əsas şərtlərdən biridir. O, həm təşkilatın daxili fəaliyyətində, həm də istifadəçilərin güvənində həlledici rol oynayır. Məlumatın dəqiqliyini və dəyişdirilməzliyini təmin etmək, həm texniki, həm də təhlükəsizlik baxımından müasir dövrdə ən vacib vəzifələrdən biridir.