Primary Key (Əsas Açar) — verilənlər bazasında bir cədvəldəki hər bir sətrin (yəni qeyd və ya "record") unikal şəkildə identifikasiyasını təmin edən sütun və ya sütunlar qrupudur. Əsas açarın əsas məqsədi cədvəldə təkrarlanan məlumatların qarşısını almaq və məlumatlar arasında aydın və dəqiq fərqləndirmə yaratmaqdır.

Əsas Xüsusiyyətləri:

1. Unikallıq (Uniqueness):
2. Əsas açar kimi təyin olunan sütundakı bütün dəyərlər unikal olmalıdır — eyni dəyər iki və ya daha çox sətirdə ola bilməz.
3. NULL dəyərlərə icazə verilmir:
4. Primary Key sahəsində boş (NULL) dəyər ola bilməz, çünki hər bir sətirin identifikasiyası üçün konkret bir dəyər vacibdir.
5. Bir cədvəldə yalnız bir Primary Key ola bilər, amma bu açar bir neçə sütundan ibarət kompozit (birləşmiş) formada da ola bilər.

Niyə Primary Key vacibdir?

• Verilənlərin bütövlüyünü qoruyur: Təkrarlanan və ya boş sətrlərin qarşısını alır.
• Əlaqələrin qurulmasına imkan verir: Digər cədvəllərdə foreign key (xarici açar) vasitəsilə istinad nöqtəsi kimi istifadə olunur.
• Sürətli axtarış və sorğular: Məlumatların indekslənməsi ilə performansı artırır.
• Tətbiq səviyyəsində identifikasiya: Hər sətrin unikal tanınmasını təmin edir.

Nümunə:

Tutaq ki, sizdə aşağıdakı kimi bir "Tələbələr" cədvəli var:

| **StudentID** | Ad  | Soyad   | Qrup |

| ------------- | ----- | --------- | ---- |

| 1001     | Aytac | Məmmədova | A1  |

| 1002     | Murad | Hüseynov | A1  |

| 1003     | Zaur | Əliyev  | B2  |

Burada StudentID sütunu Primary Key kimi təyin oluna bilər, çünki:

• Hər bir tələbənin özünəməxsus (unikal) ID-si var.
• Heç bir dəyər təkrarlanmır.
• Heç bir dəyər boş deyil.

Kompozit (Birləşmiş) Primary Key nədir?

Bəzən bir neçə sütunun birgə şəkildə unikal olması tələb olunur. Məsələn, "Qeydiyyatlar" adlı bir cədvəldə StudentID + CourseID birlikdə Primary Key kimi istifadə oluna bilər. Beləliklə, eyni tələbə eyni kursa iki dəfə qeydiyyatdan keçə bilməz.

Əsas Açarla Digər Açarlar Arasındakı Fərq:

| Açar Növü  | Unikal | NULL İcazə Verir? | Təyinatı              |

| ----------- | ------ | ----------------- | ----------------------------------- |

| Primary Key | ✅   | ❌         | Sətrləri unikal identifikasiya edir |

| Unique Key | ✅   | ✅ (bir dəfə)   | Təkrar dəyərlərə qismən icazə verir |

| Foreign Key | ❌   | ✅         | Başqa cədvələ istinad edir     |

Nəticə

Primary Key, verilənlər bazasının ən fundamental anlayışlarından biridir. O, məlumatların strukturlaşdırılmış və etibarlı saxlanması, identifikasiyası və əlaqələndirilməsi üçün əsas təməl daşını təşkil edir. Hər bir cədvəldə yalnız bir Primary Key olur və bu açar sistemi nizama salmaq, səhvlərin qarşısını almaq və performansı artırmaq üçün mütləq şəkildə təyin olunmalıdır.