CRUD nədir?
CRUD (Create, Read, Update, Delete) — məlumatlarla iş zamanı istifadə olunan dörd əsas əməliyyatın qısaltmasıdır: yaratma, oxuma, yeniləmə və silmə. Demək olar ki, hər bir tətbiq və verilənlər bazası bu dörd əməliyyat üzərində qurulur. Sosial şəbəkədə yazı paylaşmaq, onu oxumaq, redaktə etmək və silmək — bunların hamısı CRUD əməliyyatlarıdır.
Relyasiyalı verilənlər bazalarında bu əməliyyatlar cədvəllər üzərində SQL dili vasitəsilə həyata keçirilir.
1. Create (Yaratma)
Bu əməliyyat sistemə yeni məlumat əlavə edir. Məsələn, istifadəçi qeydiyyatdan keçəndə onun adı, e-poçt ünvanı və digər məlumatları verilənlər bazasına yazılır.
Nümunələr:
- Yeni istifadəçinin qeydiyyatı
- Mağazaya yeni məhsul əlavə etmək
- Yeni yazı və ya məqalə yaratmaq
SQL-də Create əməliyyatı INSERT əmri ilə yerinə yetirilir:
sql
INSERT INTO istifadeciler (ad, email) VALUES ('Aysel', 'aysel@mail.az');
2. Read (Oxuma)
Bu əməliyyat verilənlər bazasındakı məlumatları tapır və istifadəçiyə göstərir. Məsələn, istifadəçi öz profil səhifəsini açanda onun məlumatları bazadan oxunur və ekranda göstərilir.
Nümunələr:
- İstifadəçinin profilini göstərmək (ad, soyad, yaş və s.)
- Bütün məhsulların siyahısını göstərmək
- Saytda axtarış etmək
SQL-də Read əməliyyatı SELECT əmri ilə yerinə yetirilir:
sql
SELECT ad, email FROM istifadeciler WHERE id = 1;
3. Update (Yeniləmə)
Bu əməliyyat artıq mövcud olan məlumatı dəyişdirir. Məsələn, istifadəçi profilində telefon nömrəsini dəyişəndə köhnə məlumat yenisi ilə əvəz olunur.
Nümunələr:
- İstifadəçinin parolunu dəyişdirmək
- Məhsulun qiymətini yeniləmək
- Məqalənin mətnini redaktə etmək
SQL-də Update əməliyyatı UPDATE əmri ilə yerinə yetirilir:
sql
UPDATE mehsullar SET qiymet = 25 WHERE id = 7;
4. Delete (Silmə)
Bu əməliyyat məlumatı sistemdən silir. Silindikdən sonra həmin məlumat artıq istifadəçilərə göstərilmir.
Nümunələr:
- İstifadəçi hesabını silmək
- İstifadəçinin yazdığı şərhi və ya məqaləni silmək
- Məhsulu satışdan çıxarmaq
SQL-də Delete əməliyyatı DELETE əmri ilə yerinə yetirilir:
sql
DELETE FROM sherhler WHERE id = 42;
💡 Maraqlı fakt: Bir çox real sistemdə “silinən” məlumat əslində bazadan fiziki olaraq silinmir, sadəcə “silinib” kimi işarələnir. Bu yanaşma yumşaq silmə (soft delete) adlanır və səhvən silinmiş məlumatı bərpa etməyə imkan verir. Fiziki olaraq silinmiş məlumatı isə yalnız əvvəlcədən çıxarılmış ehtiyat nüsxədən (backup) bərpa etmək olar.
CRUD, SQL və REST API
CRUD əməliyyatları müxtəlif texnologiyalarda fərqli adlarla ifadə olunur. Veb tətbiqlərdə client serverə API vasitəsilə müraciət edir, REST API-də isə hər CRUD əməliyyatına müəyyən HTTP metodu uyğun gəlir:
CRUDSQLHTTP metodu (REST API)Create (Yaratma)INSERTPOSTRead (Oxuma)SELECTGETUpdate (Yeniləmə)UPDATEPUT / PATCHDelete (Silmə)DELETEDELETE
CRUD və icazələr
Hər istifadəçi bütün CRUD əməliyyatlarını yerinə yetirə bilməz. Məsələn, onlayn mağazada adi alıcı məhsulları yalnız oxuya (Read) bilər, məhsul əlavə etmək, qiyməti dəyişmək və ya silmək isə yalnız administratora icazəlidir. Kimin hansı əməliyyatı edə biləcəyini müəyyən etmək avtorizasiya adlanır.
Nəticə
CRUD əməliyyatları məlumatlarla işləyən istənilən sistemin — veb sayt, mobil tətbiq və ya korporativ proqram — təməlidir. Proqramlaşdırma öyrənən hər kəsin ilk real layihələri, məsələn, tapşırıqlar siyahısı (to-do list), sadə bloq və ya məktəb jurnalı, məhz bu dörd əməliyyat üzərində qurulur.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu