Adware (reklam proqramı) — kompüterlərə, mobil cihazlara və ya digər elektron qurğulara quraşdırılmış proqram təminatı növüdür ki, istifadəçinin fəaliyyətinə baxaraq reklamları göstərmək məqsədilə nəzərdə tutulur. Adware sözünün özü “Advertisement” (reklam) və “Software” (proqram təminatı) sözlərinin birləşməsindən yaranıb. Bu proqramlar istifadəçilərin brauzer tarixçəsini, axtarış sorğularını, bəzən isə şəxsi məlumatlarını toplamaqla onların maraqlarına uyğun reklamlar göstərir.

🔍 Adware-in işləmə prinsipi

Adware cihazın əməliyyat sisteminə və ya brauzerinə quraşdırıldıqdan sonra fon rejimində işləyir. O, istifadəçinin veb saytları gəzərkən, proqramlardan istifadə edərkən və ya onlayn alış-veriş edərkən reklam bannerləri, pop-up pəncərələr, videolar və ya digər vizual reklam materialları göstərir.

Bəzi adware proqramları yalnız reklam göstərmək funksiyasına malikdir və zərərli deyildir, lakin digər hallarda onlar casus proqram funksiyalarını da yerinə yetirə bilər:

• İstifadəçinin axtarış tarixçəsini toplamaq
• Brauzer parametrlərini dəyişdirmək
• Zərərli saytlar üçün yönləndirmələr aparmaq
• Digər proqram təminatlarının quraşdırılmasını təşviq etmək

Belə proqramlar bəzən istifadəçinin razılığı olmadan sistemə daxil olur. Adware-in quraşdırılması çox vaxt pulsuz proqram təminatı ilə birlikdə gəlir (bundled software) və ya e-poçt əlavələri, yüklənmiş fayllar və oyunlarla gəlir.

📜 Tarixi məlumat

Adware-in tarixi 1990-cı illərin əvvəllərinə qədər gedib çıxır. İlk populyar reklam proqramları istifadəçi davranışlarını izləyərək, onların maraqlarına uyğun banner reklamlar göstərməyə başladı. 2000-ci illərdə internetin yayılması ilə adware geniş yayıldı və həm ev, həm də korporativ istifadəçilər üçün əhəmiyyətli bir təhlükə halına gəldi.

🛠 Adware-in növləri

1. Brauzer adware — brauzer plug-in və ya genişləndirmə şəklində işləyir, reklamlar göstərir və axtarış nəticələrini dəyişdirə bilər.
2. Stand-alone adware — əməliyyat sisteminə quraşdırılan ayrıca proqram olaraq işləyir.
3. Spy-adware — reklam göstərməklə yanaşı istifadəçi məlumatlarını toplayır və üçüncü tərəflərə ötürür.
4. Mobile adware — smartfon və planşetlər üçün nəzərdə tutulmuş proqramlar, pop-up reklamlar və push bildirişlər göndərir.

⚠️ Adware-in təhlükələri və mənfi tərəfləri

• Məlumatların gizli toplanması: İstifadəçinin davranışı izlənilir və şəxsi məlumatlar üçüncü tərəflərə ötürülə bilər.
• Sistem performansının azalması: Fon proseslərində işləyərək cihazın sürətini və performansını azalda bilər.
• Zərərli proqramların yayılması: Bəzən adware digər malware və ya virusları quraşdırmaq üçün vasitə rolunu oynayır.
• Brauzer yönləndirmələri: İstifadəçiləri zərərli və ya istənməyən saytlar üçün avtomatik yönləndirə bilər.

🛡 Müdafiə üsulları

• Etibarlı və rəsmi mənbələrdən proqram təminatı yükləmək
• Anti-virus və anti-malware proqramlarından istifadə etmək
• Brauzer və əməliyyat sistemini mütəmadi olaraq yeniləmək
• Şübhəli e-poçtlara və yükləmələrə diqqətli yanaşmaq
• Pop-up pəncərələri və reklam bloklayıcı proqramlardan istifadə

📌 Maraqlı fakt

Bəzi adware proqramları qanuni şəkildə mövcuddur və proqram inkişaf etdiriciləri üçün gəlir mənbəyi yaradır. Məsələn, pulsuz proqram təminatları bəzən adware ilə gəlir və istifadəçi bu reklamları görməklə proqramı pulsuz əldə edir. Lakin istifadəçi məlumatlarının gizliliyinə hörmət edilmədikdə bu, ciddi təhlükə mənbəyinə çevrilir.