Süni İntellektin Tarixi: Alan Turinqdən ChatGPT-yə 75 İllik Yol

Bir çoxumuz süni intellekti 2022-ci ildə, ChatGPT çıxanda "kəşf etdik". Amma bu texnologiyanın tarixi 75 ildən çoxdur. Arada böyük ümidlər, uğursuzluqlar, "qış" dövrləri və möhtəşəm qələbələr olub. Bu yazıda süni intellektin tarixini əsas mərhələləri ilə izah edirik — uşağınızla birlikdə oxuya biləcəyiniz sadə dillə.

Süni intellekt nədir? Qısa xatırlatma

Süni intellekt — kompüterlərin insana xas işləri görməsi: öyrənmək, tanımaq, anlamaq və qərar vermək bacarığıdır. Bu gün bizə adi görünən üz tanıma, səsli köməkçi və çatbotlar onilliklər boyu davam edən elmi axtarışın nəticəsidir.

1950-ci illər: "Maşın düşünə bilərmi?"

Alan Turinq və Turinq testi (1950)

Britaniyalı riyaziyyatçı Alan Turinq 1950-ci ildə yazdığı məqalədə sadə, amma inqilabi bir sual verdi: "Maşın düşünə bilərmi?" O, buna cavab tapmaq üçün "imitasiya oyunu" təklif etdi: insan yazışma yolu ilə həm insanla, həm də maşınla danışır. Əgər hansının maşın olduğunu ayırd edə bilmirsə, maşın testi keçmiş sayılır. Bu ideya sonradan Turinq testi adını aldı.

"Süni intellekt" termininin doğulması (1956)

1956-cı ildə ABŞ-ın Dartmut kollecində keçirilən yay seminarında alim Con Makkarti ilk dəfə "artificial intelligence" — süni intellekt ifadəsini işlətdi. Bu seminar süni intellektin ayrıca elm sahəsi kimi doğum günü sayılır.

İlk "öyrənən" maşın — perseptron (1958)

Frank Rozenblatt insan beynindəki neyrondan ilhamlanaraq perseptronu yaratdı. Bu, bugünkü neyron şəbəkələrin ilk əcdadı idi. Ətraflı: Neyron Şəbəkə Nədir?

1960–1980-ci illər: böyük ümidlər və "süni intellekt qışı"

ELIZA — ilk çatbot (1966)

MIT alimi Cozef Veyzenbaum ELIZA adlı proqram yaratdı. O, psixoloq kimi danışır, insanın cümlələrini sual şəklində geri qaytarırdı. ELIZA heç nə "anlamırdı" — sadəcə hazır şablonlarla işləyirdi. Amma bəzi insanlar onunla danışarkən qarşısında həqiqi həmsöhbət olduğunu düşünürdü.

Qaydalarla işləyən "ekspert sistemlər"

Bu dövrdə süni intellekt əsasən insanların əl ilə yazdığı qaydalara əsaslanırdı: "əgər belədirsə — belə et". Hər qaydanı proqramçı yazmalı idi. Belə alqoritmlər dar sahələrdə işləyirdi, amma real dünyanın mürəkkəbliyi qarşısında tez aciz qalırdı.

"Süni intellekt qışları"

Alimlər çox böyük vədlər vermişdi: "20 ilə maşınlar insan kimi düşünəcək". Bu vədlər yerinə yetmədikdə maliyyə kəsildi, maraq azaldı. 1970-ci illərdə və 1980-ci illərin sonunda yaşanan bu durğunluq dövrləri "süni intellekt qışı" adlanır.

1990–2000-ci illər: maşın insanı məğlub edir

Deep Blue Kasparova qarşı (1997)

IBM-in Deep Blue kompüteri dünya şahmat çempionu Harri Kasparovu altı partiyalıq matçda məğlub etdi. Bu, maşının intellektual oyunda dünya çempionuna qalib gəldiyi ilk tarixi an idi. Maraqlıdır ki, Deep Blue "öyrənmirdi" — saniyədə milyonlarla gedişi hesablayırdı.

Məlumatdan öyrənməyə keçid

İnternet yayıldıqca dünyada nəhəng həcmdə məlumat toplanmağa başladı. Alimlər qaydaları əl ilə yazmaq əvəzinə kompüterə nümunələrdən özü öyrənməyi öyrətməyə fokuslandılar. Bu yanaşma maşın öyrənməsi adlanır və bugünkü süni intellektin təməlidir.

2010-cu illər: dərin öyrənmə inqilabı

Şəkil tanımada sıçrayış (2012)

2012-ci ildə AlexNet adlı neyron şəbəkə ImageNet şəkil tanıma müsabiqəsində rəqiblərini böyük fərqlə qabaqladı. Güclü videokartlar və milyonlarla şəkil sayəsində çoxlaylı neyron şəbəkələr nəhayət işləməyə başladı. Bu, dərin öyrənmə (Deep Learning) dövrünün başlanğıcı oldu.

AlphaGo Li Sedolu məğlub edir (2016)

Qo oyunu şahmatdan qat-qat mürəkkəbdir — mümkün vəziyyətlərin sayı kainatdakı atomların sayından çoxdur. Alimlər maşının Qo-da insanı udmasına hələ onilliklər qaldığını düşünürdü. Amma 2016-cı ildə DeepMind-ın AlphaGo proqramı dünyanın ən güclü oyunçularından biri Li Sedolu 4:1 hesabı ilə məğlub etdi. AlphaGo hər gedişi hesablamırdı — milyonlarla oyundan öyrənmişdi.

Transformer (2017)

Google alimlərinin "Attention Is All You Need" məqaləsi Transformer arxitekturasını təqdim etdi. Bu arxitektura bugünkü bütün böyük dil modellərinin — o cümlədən ChatGPT-nin — əsasında dayanır.

2020-ci illər: süni intellekt hər evdə

ChatGPT (2022)

2022-ci il noyabrın 30-da OpenAI ChatGPT-ni ictimaiyyətə təqdim etdi. İlk dəfə adi insanlar — şagirdlər, müəllimlər, valideynlər — süni intellektlə öz dilində danışa bildi. ChatGPT-nin necə işlədiyini Böyük Dil Modelləri (LLM) Nədir? yazımızda izah etmişik.

Nobel mükafatları (2024)

2024-cü ildə süni intellekt elmin ən yüksək mükafatına layiq görüldü: fizika üzrə Nobel mükafatı neyron şəbəkələrin əsasını qoyan Con Hopfild və Coffri Hintona, kimya üzrə mükafatın bir hissəsi isə zülal quruluşunu proqnozlaşdıran AlphaFold modelinə görə Demis Hassabis və Con Camperə verildi.

Süni intellekt tarixi bir baxışda

• 1950 — Alan Turinq "Maşın düşünə bilərmi?" sualını verir
• 1956 — "Süni intellekt" termini yaranır
• 1958 — Perseptron: ilk öyrənən model
• 1966 — ELIZA: ilk çatbot
• 1970–80-lər — "Süni intellekt qışları"
• 1997 — Deep Blue Kasparovu məğlub edir
• 2012 — AlexNet: dərin öyrənmə inqilabı
• 2016 — AlphaGo Li Sedolu məğlub edir
• 2017 — Transformer arxitekturası
• 2022 — ChatGPT ictimaiyyətə təqdim olunur
• 2024 — Süni intellekt üzrə Nobel mükafatları

Bəs sonra nə olacaq?

Alimlərin növbəti böyük hədəfi ümumi süni intellekt (Artificial General Intelligence) — insan kimi istənilən intellektual işi yerinə yetirə bilən sistemdir. Onun nə vaxt yaranacağı, ümumiyyətlə yaranıb-yaranmayacağı barədə alimlər arasında hələ də fikir ayrılığı var.

Tarix bir şeyi aydın göstərir: süni intellekt düz xətt üzrə inkişaf etmir. Böyük vədlər, məyusluqlar və gözlənilməz sıçrayışlar növbələşir. Ona görə də gələcəyin süni intellektini quracaq nəsil həm texnologiyanı, həm də onun tarixini və məhdudiyyətlərini bilməlidir.

Bu tarixdən uşaq nə öyrənə bilər?

• Səhv etmək prosesin bir hissəsidir. Süni intellekt "qışlar" yaşadı, amma alimlər dayanmadı.
• Böyük ideyalar sadə suallardan başlayır. Turinqin sualı cəmi üç sözdən ibarət idi.
• Texnologiya insanların əməyidir. Süni intellekt sehr deyil — onu nəsillər boyu alimlər, mühəndislər yaradıb.
• Bu tarixi davam etdirənlər bu gün məktəbdədir. Növbəti böyük kəşfi bugünkü yeniyetmələr edəcək.

Nəticə

Süni intellektin tarixi 1950-ci ildə Alan Turinqin "Maşın düşünə bilərmi?" sualı ilə başladı. Qaydalarla işləyən ilk proqramlardan və ELIZA-dan Deep Blue-ya, AlphaGo-ya və ChatGPT-yə qədər bu yol 75 ildən çox çəkdi. Ən böyük dönüş isə kompüterlərin qaydalarla deyil, məlumatdan öyrənməyə başlaması oldu.

Bu tarixi bilən uşaq süni intellekti möcüzə kimi deyil, insan zəhmətinin və elmin nəticəsi kimi görür. Və bəlkə də bir gün bu tarixə öz səhifəsini yazır.

Süni intellektin növbəti səhifəsini yaz

13–17 yaşlı yeniyetmələr üçün Süni İntellekt Mühəndisliyi kursumuzda şagirdlər bu tarixin bugünkü nöqtəsindən başlayır: 8 ay ərzində Python, maşın öyrənməsi, böyük dil modelləri, təbii dil emalı və kompüter görməsi ilə işləyir, PyTorch ilə öz modellərini qurur və final layihəsi hazırlayırlar.

📞 +994 70 983 66 99 · WhatsApp · 📍 Olimpiya küçəsi 6A

Tez-tez verilən suallar

Süni intellekt nə vaxt yaranıb? "Süni intellekt" termini 1956-cı ildə Dartmut seminarında yaranıb. Amma əsas ideya 1950-ci ildə Alan Turinqin "Maşın düşünə bilərmi?" sualı ilə ortaya çıxıb.

Süni intellektin atası kim sayılır? Çox vaxt iki ad çəkilir: ideyanın müəllifi Alan Turinq və termini işlədən Con Makkarti.

Turinq testi nədir? İnsan yazışma yolu ilə həm insanla, həm maşınla danışır. Əgər hansının maşın olduğunu ayırd edə bilmirsə, maşın testi keçmiş sayılır.

İlk çatbot hansıdır? 1966-cı ildə MIT-də Cozef Veyzenbaumun yaratdığı ELIZA.

"Süni intellekt qışı" nədir? Böyük vədlər yerinə yetmədikdə maliyyənin və marağın azaldığı durğunluq dövrləri — 1970-ci illər və 1980-ci illərin sonu.