Big Data Nədir? Süni İntellektin "Yanacağı" Sadə Dillə

Uşağınız YouTube-da bir video izləyir — və platforma ona növbəti videonu dərhal təklif edir. Xəritə tətbiqi tıxacı əvvəlcədən göstərir. Onlayn mağaza "bunu da bəyənə bilərsiniz" deyir. Bütün bunların arxasında iki şey dayanır: süni intellekt və onun yanacağı — Big Data. Bu yazıda böyük məlumatın nə olduğunu, haradan yarandığını və uşağın bunu niyə bilməli olduğunu sadə dillə izah edirik.

Big Data nədir? Qısa tərif

Big Data (böyük məlumat) — həcmi, yaranma sürəti və müxtəlifliyi o qədər böyük olan məlumat toplusudur ki, onu adi proqramlarla (məsələn, sadə cədvəllə) saxlamaq və təhlil etmək mümkün olmur. Bunun üçün xüsusi alətlər, güclü serverlər və ağıllı alqoritmlər lazımdır.

Sadə müqayisə: sinif jurnalı — adi məlumatdır. Ölkənin bütün məktəblərində hər gün hər dərsdə yazılan bütün qiymətlər, davamiyyət və test nəticələri, illər boyu — bu artıq böyük məlumatdır.

Big Data-nın 5 əsas xüsusiyyəti (5V)

Böyük məlumatı adi məlumatdan fərqləndirən xüsusiyyətlər ingiliscə "V" hərfi ilə başlayan beş sözlə izah olunur:

• Volume (Həcm) — məlumatın miqdarı nəhəngdir: milyardlarla foto, video, mesaj.
• Velocity (Sürət) — məlumat fasiləsiz və çox sürətlə yaranır: hər saniyə yeni axtarışlar, ödənişlər, paylaşımlar.
• Variety (Müxtəliflik) — məlumat müxtəlif formadadır: mətn, şəkil, səs, video, sensor göstəriciləri.
• Veracity (Etibarlılıq) — məlumatın hamısı dəqiq deyil: səhvlər, təkrarlar, saxta məlumatlar ola bilər.
• Value (Dəyər) — məlumatın özü deyil, ondan çıxarılan nəticə dəyərlidir.

Böyük məlumat haradan yaranır?

Hər birimiz gün ərzində bilmədən böyük həcmdə məlumat yaradırıq:

• Telefon və tətbiqlər — axtarışlar, bəyənmələr, izlənilən videolar, yer məlumatı.
• Sosial şəbəkələr — paylaşılan şəkillər, şərhlər, mesajlar.
• Ağıllı cihazlar və sensorlar — ağıllı saatlar, avtomobillər, hava stansiyaları, zavodlardakı robotlar.
• Bank və ticarət — kart ödənişləri, onlayn sifarişlər.
• Səhiyyə və elm — tibbi şəkillər, laboratoriya nəticələri, kosmik teleskopların göndərdiyi məlumatlar.

Süni intellekt niyə böyük məlumatsız işləyə bilməz?

Süni intellekt qaydaları özü yazmır — onları nümunələrdən öyrənir. Nümunə nə qədər çox və müxtəlif olarsa, model bir o qədər yaxşı öyrənir.

Məlumat — öyrənmənin xammalı

Maşın öyrənməsi modelinə pişiyi tanımağı öyrətmək üçün ona minlərlə pişik şəkli göstərilir. Bu şəkillər seçilir, təmizlənir və işarələnir — beləliklə verilənlər toplusu (dataset) yaranır. Modelin öyrəndiyi hissə isə öyrədilmə məlumatları (training data) adlanır.

Böyük modellər — böyük məlumat

ChatGPT kimi böyük dil modelləri internetdən, kitablardan və digər mənbələrdən toplanmış milyardlarla söz üzərində öyrədilib. Məhz bu nəhəng məlumat həcmi onlara insan kimi yazmağı öyrədib. Bu modellərin necə işlədiyini Böyük Dil Modelləri (LLM) Nədir? yazımızda izah etmişik.

"Zibil girər — zibil çıxar"

Proqramçılar arasında məşhur bir ifadə var: "Garbage in, garbage out" — pis məlumat girərsə, pis nəticə çıxar. Ən güclü süni intellekt belə səhv, natamam və ya qərəzli məlumatdan öyrənərsə, səhv qərarlar verəcək. Ona görə məlumatın keyfiyyəti onun həcmi qədər vacibdir.

Böyük məlumat necə işlənir? 5 addım

1. Toplamaq. Məlumat müxtəlif mənbələrdən — tətbiqlərdən, sensorlardan, saytlardan yığılır.
2. Saxlamaq. Nəhəng həcm adi kompüterə sığmır — bulud serverlərində və xüsusi verilənlər bazalarında saxlanılır.
3. Təmizləmək. Səhv, təkrar və natamam qeydlər silinir və ya düzəldilir. Bu, adətən işin ən çox vaxt aparan hissəsidir.
4. Təhlil etmək. Alqoritmlər və süni intellekt modelləri məlumatda qanunauyğunluqlar axtarır.
5. Qərar vermək. Nəticələr qrafiklərə, proqnozlara və tövsiyələrə çevrilir.

Big Data gündəlik həyatda

• Tövsiyələr — YouTube, Netflix və onlayn mağazalar milyonlarla istifadəçinin seçimlərinə əsasən sizə nə təklif edəcəyini müəyyənləşdirir.
• Naviqasiya — xəritə tətbiqləri minlərlə telefonun hərəkət sürətinə baxaraq tıxacı göstərir.
• Hava proqnozu — dünyanın hər yerindən gələn sensor və peyk məlumatları təhlil olunur.
• Səhiyyə — minlərlə xəstənin məlumatı xəstəliklərin erkən aşkarlanmasına kömək edir.
• İdman — komandalar oyunçuların hər hərəkətini təhlil edərək taktika qurur.
• Bank təhlükəsizliyi — qeyri-adi ödəniş dərhal aşkarlanır və kart bloklanır.

Uşağınızın məlumatları: valideynlər nəyi bilməlidir?

Böyük məlumatın bir hissəsini uşaqlarımız yaradır. Onların izlədiyi videolar, oynadığı oyunlar, axtarışları — hamısı məlumata çevrilir.

• Pulsuz tətbiq çox vaxt məlumatla "ödənilir". Uşağa izah edin ki, pulsuz platformalar istifadəçilərin məlumatından gəlir əldə edə bilər.
• Məxfilik ayarlarını birlikdə yoxlayın. Yer məlumatı, mikrofon və kamera icazələrini nəzərdən keçirin.
• Tövsiyə "qabarcığı"nı izah edin. Alqoritm uşağa bəyəndiyi şeyin oxşarını göstərir — bu, dünyanı birtərəfli görməyə səbəb ola bilər.
• Şəxsi məlumat paylaşmamağı öyrədin. Ad, ünvan, məktəb və şəkillər açıq paylaşılmamalıdır. Süni intellekt alətlərindən təhlükəsiz istifadə qaydaları barədə Uşaqlar və ChatGPT yazımıza baxın.

Məlumat savadlılığı — gələcəyin əsas bacarığı

Böyük məlumat dövründə ən dəyərli bacarıqlardan biri məlumat savadlılığıdır: məlumatı oxumaq, sual vermək, qrafiki düzgün anlamaq və "bu rəqəm haradan gəlir?" deyə soruşmaq. Bu bacarıq yalnız proqramçılar üçün deyil — həkim, jurnalist, sahibkar, müəllim, hamı üçün lazımdır.

Uşaqlar bu bacarığı sadə addımlarla inkişaf etdirə bilər: ailə xərclərini cədvələ yazmaq, sinif yoldaşları arasında sorğu keçirib qrafik qurmaq, idman komandasının statistikasını izləmək. Daha irəli getmək istəyən yeniyetmə isə Python ilə real məlumatlar üzərində işləməyə başlaya bilər. Uşaqların ilk süni intellekt modellərini necə öyrətdiyini Maşın Öyrənməsi Nədir? yazımızda oxuya bilərsiniz.

Nəticə

Big Data — həcmi, sürəti və müxtəlifliyi adi alətlərin imkanlarını aşan məlumat toplusudur. O, süni intellektin yanacağıdır: modellər məhz bu məlumatdan öyrənir və nə qədər keyfiyyətli məlumat olarsa, nəticə də bir o qədər yaxşı olur. Tövsiyələrdən naviqasiyaya, hava proqnozundan səhiyyəyə qədər bu gün bir çox xidmət böyük məlumat üzərində qurulub.

Məlumatın necə toplandığını, işləndiyini və istifadə edildiyini bilən uşaq həm onlayn dünyada özünü daha yaxşı qoruyur, həm də gələcəyin ən tələb olunan bacarıqlarından birinə — məlumatla işləməyə hazırlaşır.

Məlumatdan süni intellekt yaratmağı öyrən

13–17 yaşlı yeniyetmələr üçün Süni İntellekt Mühəndisliyi kursumuzda "məlumatla işləmə" ayrıca moduldur: şagirdlər Python ilə real məlumatları toplayır, təmizləyir və təhlil edir, sonra bu məlumat üzərində maşın öyrənməsi və kompüter görməsi modelləri öyrədirlər. 8 aylıq proqram final layihəsi ilə başa çatır.

📞 +994 70 983 66 99 · WhatsApp · 📍 Olimpiya küçəsi 6A

Tez-tez verilən suallar

Big Data nədir? Big Data (böyük məlumat) — həcmi, yaranma sürəti və müxtəlifliyi o qədər böyük olan məlumat toplusudur ki, onu adi proqramlarla saxlamaq və təhlil etmək mümkün olmur.

Big Data ilə süni intellekt arasında əlaqə nədir? Süni intellekt modelləri məlumatdan öyrənir. Big Data onlara öyrənmək üçün lazım olan nəhəng nümunə bazasını verir — buna görə də onu süni intellektin "yanacağı" adlandırırlar.

Big Data-nın 5V-si nədir? Volume (həcm), Velocity (sürət), Variety (müxtəliflik), Veracity (etibarlılıq) və Value (dəyər).

Uşaq Big Data ilə işləməyi neçə yaşdan öyrənə bilər? Sadə cədvəl və qrafiklərlə məktəbin ibtidai siniflərindən başlamaq olar. Python ilə real məlumatlar üzərində işləmək isə adətən 13 yaşdan mümkündür.

Big Data ilə işləyən mütəxəssislər kimlərdir? Data analitiki, data alimi (data scientist), data mühəndisi və süni intellekt mühəndisi.