Jet School Logo

Framework nədir?

Framework (karkas, çərçivə) — proqram hazırlamaq üçün yaradılmış hazır struktur, qaydalar və alətlər toplusudur. Proqramçılar framework-lərdən istifadə edərək veb tətbiqləri, mobil proqramları və digər proqram məhsullarını daha sürətli və səmərəli hazırlayırlar. Framework-lər təkrarlanan kod yazmaq ehtiyacını azaldır və layihəni nizamlı şəkildə qurmağa kömək edir.

Sadə desək: framework binanın karkasına bənzəyir. Karkas — sütunlar, mərtəbələr, divarların yeri — artıq hazırdır. Siz isə onun içində otaqları öz zövqünüzə görə qurursunuz: rəngləri, mebeli, bəzəkləri seçirsiniz. Hər şeyi bünövrədən başlamaq lazım deyil.

Framework nə üçün istifadə olunur?

Framework sizə hazır baza verir: layihənin necə qurulacağını, faylların harada yerləşəcəyini və hissələrin bir-biri ilə necə işləyəcəyini müəyyən edir. Siz bu baza üzərində öz layihənizi inkişaf etdirirsiniz. Bu, həm vaxta qənaət edir, həm də layihəni oxunaqlı və asan dəstəklənən edir.

Framework-in üstünlükləri

  • Təkrar kod yazmağı azaldır — DRY (Don’t Repeat Yourself — “özünü təkrarlama”) prinsipi.
  • Layihə səliqəli və standartlara uyğun qurulur.
  • Proqramçılar arasında ortaq struktur yaranır: komandaya yeni qoşulan proqramçı layihəni tez başa düşür.
  • Hazır təhlükəsizlik və test vasitələri ilə gəlir.
  • Layihəni genişləndirmək və dəstəkləmək asanlaşır.
  • Sürətli prototipləşdirmə: ideyanı qısa müddətdə işlək məhsula çevirmək olur.

Framework və kitabxana (library)

Bu iki anlayış tez-tez qarışdırılır:

  • Kitabxana — hazır funksiyalar toplusudur. Onu nə vaxt və necə çağıracağınıza siz qərar verirsiniz.
  • Framework — sizin kodunuzu özü idarə edir: siz kodunuzu onun müəyyən etdiyi yerlərə yazırsınız, framework isə onu lazımi anda çağırır.

Bu fərq idarəetmənin çevrilməsi (Inversion of Control) adlanır. Onu bəzən “Hollivud prinsipi” ilə izah edirlər: “Bizə zəng etməyin, biz sizə zəng edəcəyik.”

Framework növləri

Front-end framework-ləri — istifadəçinin brauzerdə gördüyü hissə üçün:

  • React — Meta tərəfindən hazırlanmış və dünyada ən populyar interfeys alətidir. Texniki baxımdan kitabxanadır, amma çox vaxt framework kimi təqdim olunur. Onun əsasında qurulmuş Next.js isə tam hüquqlu framework-dür.
  • Angular — Google tərəfindən hazırlanmış, TypeScript əsasında qurulmuş, geniş imkanlı framework.
  • Vue.js — öyrənməsi asan, sadə və çevik framework.
  • Svelte — kodu brauzerdə deyil, layihə qurularkən (build zamanı) emal edən yüngül framework.

Front-end framework-ləri JavaScript əsasında işləyir və frontend proqramçılarının əsas alətləridir.

Back-end framework-ləri — serverdə işləyən hissə üçün:

  • Express.js — Node.js üçün yüngül və çevik server framework-ü.
  • Django — Python əsaslı, təhlükəsizlik və sürətli inkişaf üçün ideal framework.
  • Laravel — PHP üçün hazırlanmış, istifadəsi rahat və güclü framework.
  • Spring — Java üçün böyük korporativ tətbiqlər yaratmaqda istifadə olunan framework.

Digər sahələrdə:

  • CSS framework-ləri — Bootstrap, Tailwind CSS: hazır üslublar və komponentlər vasitəsilə CSS yazmağı sürətləndirir.
  • Mobil framework-lər — Flutter, React Native: eyni koddan həm Android, həm də iOS tətbiqi yaratmağa imkan verir.
  • Süni intellekt framework-ləri — TensorFlow, PyTorch: dərin öyrənmə modellərini yaratmaq və öyrətmək üçün istifadə olunur.

Nümunə: Django ilə blog

Django ilə blog saytını çox qısa müddətdə yaratmaq olar, çünki:

Bu imkanları sıfırdan yazmaq həftələr, hətta aylar çəkə bilərdi.

Framework-lərin çatışmazlıqları

  • Öyrənmə vaxtı: Hər framework-ün öz qaydaları var və onları öyrənmək vaxt tələb edir.
  • Məhdudiyyətlər: Framework-ün “yolundan” kənara çıxmaq bəzən çətin olur.
  • Asılılıq: Layihə böyüdükcə onu başqa framework-ə köçürmək çox çətinləşir.
  • Kiçik layihələr üçün “artıq” ola bilər: Sadə bir səhifə üçün böyük framework istifadə etmək lazım deyil.

Framework necə seçilir?

  • Hansı dildə yazırsınız? Python üçün Django, JavaScript üçün React, Java üçün Spring daha təbii seçimdir.
  • Layihə nə qədər böyükdür? Kiçik layihələr üçün yüngül, böyük layihələr üçün isə hərtərəfli framework-lər daha uyğundur.
  • İcma və sənədləşmə: populyar framework-lərin daha çox dərsi, nümunəsi və hazır həlli var. Yeni başlayanlar üçün bu, çox vacibdir.

Framework-lər adətən npm və ya pip kimi paket menecerləri vasitəsilə layihəyə əlavə olunur.

Nəticə

Framework proqramçının işini sürətləndirən, kodu nizamlı və təhlükəsiz edən güclü alətdir. Müasir veb, mobil və süni intellekt tətbiqlərinin böyük əksəriyyəti məhz framework-lər üzərində qurulur. Amma framework öyrənməzdən əvvəl proqramlaşdırma dilinin özünü yaxşı mənimsəmək vacibdir — o zaman framework-ün necə işlədiyini daha asan başa düşəcəksiniz.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

Tədris sahələrimiz barədə məlumat almaq üçün qeydiyyatdan keçin

IT Sahəsini öyrənməyə başla