Daemon nədir?
Daemon (oxunuşu: dimon və ya deymon) — kompüter sistemlərində, xüsusilə Unix/Linux əsaslı əməliyyat sistemlərində fon rejimində (background) fasiləsiz çalışan xüsusi prosesdir. Bu proqramlar istifadəçi tərəfindən birbaşa işə salınmır və adətən sistem açılan kimi avtomatik işə düşür. Onlar bir çox vacib sistem funksiyasını səssizcə yerinə yetirir və istifadəçilərin və ya digər proqramların sorğularına cavab verirlər.
Kompüter açılanda əvvəlcə bootloader əməliyyat sisteminin nüvəsini (kernel) yükləyir, nüvə isə öz növbəsində daemon-ları işə salan ilk prosesi başladır. Müasir Linux sistemlərində bu prosesin adı systemd-dir.
Daemon-lar nə üçün istifadə olunur?
- Veb server xidmətləri — məsələn, Apache (httpd) və ya Nginx daemon-u gələn sorğulara cavab verir və saytı istifadəçilərə göstərir. Bu, server-lərin əsas iş prinsipidir.
- Elektron poçt göndərmə və qəbul etmə (məsələn, sendmail).
- Fayl və printer paylaşımı şəbəkə üzərindən.
- Cədvəl üzrə avtomatik tapşırıqların yerinə yetirilməsi — məsələn, cron daemon-u hər gecə saat 3:00-da ehtiyat nüsxə (backup) çıxarmaq kimi tapşırıqları icra edir. Bu iş prinsipi haqqında ətraflı: Scheduler.
- Şəbəkə bağlantılarının idarəsi və daha çox.
Daemon-ların adları
Daemon-ların adları adətən “d” hərfi (daemon sözündən) ilə bitir. Məsələn:
- sshd — SSH bağlantılarını idarə edən daemon;
- httpd — HTTP server xidmətini yerinə yetirən daemon;
- crond — planlaşdırılmış tapşırıqları icra edən daemon.
Daemon-ları necə idarə etmək olar?
Müasir Linux sistemlərində daemon-ları systemctl əmri ilə idarə etmək olar:
bash
sudo systemctl start nginx # daemon-u işə salmaq
sudo systemctl stop nginx # dayandırmaq
sudo systemctl restart nginx # yenidən başlatmaq
systemctl status nginx # vəziyyətini yoxlamaq
Daemon-lar və təhlükəsizlik
Daemon-lar çox vaxt sistem tərəfindən administrator (root) hüquqları ilə işə salınır, çünki onlara sistem resurslarına — məsələn, şəbəkə portlarına — giriş lazımdır. Lakin təhlükəsizlik baxımından düzgün praktika daemon-un işə düşdükdən sonra məhdud hüquqlu xüsusi istifadəçiyə keçməsidir. Məsələn, veb server çox vaxt www-data adlı istifadəçi kimi işləyir. Belə olduqda, daemon sındırılsa belə, hücumçu bütün sistemi ələ keçirə bilmir.
Windows-da daemon varmı?
Bəli, yalnız başqa adla. Windows-da fon rejimində işləyən bu tip proqramlar “Xidmətlər” (Services) adlanır. Onların siyahısını “Services” pəncərəsində və ya Tapşırıq meneceri (Task Manager) vasitəsilə görmək olar.
🧠 Maraqlı fakt: “Daemon” adı haradan gəlir?
Bu termini 1963-cü ildə MIT-in Project MAC layihəsində çalışan proqramçılar işlətməyə başlayıblar. Onlar adı fizikadakı məşhur “Maksvell demonu” fikir eksperimentindən götürüblər: bu xəyali varlıq yorulmadan, görünmədən arxa planda işləyirdi. “Daemon” sözünün özü isə qədim yunan dilindəki “daimon” sözündən gəlir — bu, mifologiyada insanlara görünmədən kömək edən ruhu bildirirdi. Yəni bu adın “şeytan” anlayışı ilə əlaqəsi yoxdur.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu