API (Application Programming Interface / Tətbiqi Proqram İnterfeysi) — bir proqram təminatının başqa bir proqram təminatı ilə məlumat mübadiləsi aparmasına, funksiyalara çıxış əldə etməsinə və qarşılıqlı əlaqədə olmasına imkan verən interfeysdir. API-lər həm lokal proqramlar, həm də bulud əsaslı sistemlər arasında körpü rolunu oynayır və proqramçıların təkrar kod yazmadan mövcud xidmətlərdən istifadə etməsinə şərait yaradır.

🔹 API-nin əsas məqsədləri:

1. Abstraksiya yaratmaq – mürəkkəb daxili mexanizmləri sadə və standart formada təqdim etmək.
2. İnteqrasiyanı asanlaşdırmaq – fərqli proqram sistemlərinin bir-biri ilə sorğular və cavablar vasitəsilə “danışmasını” təmin etmək.
3. Təkrar istifadəni təmin etmək – eyni funksiyaları müxtəlif tətbiqlərdə istifadə etmək imkanı vermək.
4. Təhlükəsiz giriş mexanizmi təmin etmək – yalnız icazə verilmiş funksiyalara çıxışı mümkün etmək (API açarları, autentifikasiya metodları).

🔹 API necə işləyir?

Bir tətbiq digər tətbiqin API-sinə sorğu (request) göndərir. Bu sorğu müəyyən sintaksisə uyğun olur (məsələn, GET, POST kimi metodlar istifadə olunur). Tətbiq isə cavab (response) olaraq sorğuya uyğun məlumatı qaytarır.

Məsələn:

Bir hava proqnozu vebsaytı real hava məlumatlarını hər dəfə öz bazasından toplamaq əvəzinə, hava proqnozu API-si istifadə edərək rəsmi meteoroloji serverdən məlumatı alır və istifadəçiyə göstərir.

🔹 API növləri:

1. Web API-lər – internet üzərindən HTTP vasitəsilə işləyən API-lərdir. Məlumatlar əsasən JSON və ya XML formatında ötürülür.
2. REST API – sadə, resurs əsaslı və URL-lərlə işləyən məşhur API növüdür.
3. GraphQL API – istifadəçiyə dəqiq istədiyi məlumatı sorğu vasitəsilə seçməyə imkan verən, daha çevik və modern API tipidir.
4. SOAP API – daha rəsmi və strukturlaşdırılmış standartlara malik, XML əsaslı API texnologiyasıdır. Adətən maliyyə və dövlət sistemlərində istifadə olunur.

🔹 API-lərlə bağlı terminlər:

• Endpoint – API-nin sorğu qəbul etdiyi konkret ünvan (məsələn, api.weather.com/v1/today)
• API açarı (API Key) – təhlükəsizlik məqsədi ilə istifadəçinin kimliyini təyin edən unikal kod.
• Autentifikasiya və avtorizasiya – API-lə işləyərkən istifadəçinin kimliyi yoxlanılır və hansı məlumatlara çıxış imkanı olduğu təyin edilir (OAuth 2.0, JWT və s.)

🔹 API-lərin istifadəsinin faydaları:

• Müxtəlif xidmətləri birləşdirməyə imkan verir (məsələn: Google Maps, Stripe, PayPal, OpenAI API və s.)
• Əməkdaşlığı və funksionallığın genişlənməsini asanlaşdırır
• Mobil və veb tətbiqlərin çevik inkişafına kömək edir
• Mikroservis memarlığı üçün əsas baza rolunu oynayır

Sadə müqayisə:

Təsəvvür edin ki, API bir ofisiant kimidir – siz (istifadəçi) menyudan yemək seçirsiniz (sorğu), ofisiant sifarişi mətbəxə çatdırır (server), və sonra hazır yeməyi sizə gətirir (cavab).