XSS (Cross-Site Scripting) nədir?
XSS (Cross-Site Scripting — saytlararası skript icrası) — veb saytın zəifliyindən istifadə edərək başqa istifadəçilərin brauzerində zərərli JavaScript kodunun işə salındığı hücum növüdür. Bu zəiflik sayt istifadəçinin daxil etdiyi məlumatı lazımi emal olmadan səhifədə göstərəndə yaranır.
Sadə desək: istifadəçi şərh sahəsinə və ya axtarış formasına adi mətn əvəzinə kod yazır, sayt isə onu “mətn” kimi deyil, “icra olunacaq kod” kimi səhifəyə yerləşdirir. Nəticədə bu kod səhifəni açan digər istifadəçilərin brauzerində işə düşür.
Ad haqqında qeyd: “Cross-site” — “saytlararası” — adı bir az çaşdırıcıdır. Bu, tarixi addır: ilk XSS hücumları adətən bir saytdan başqasına yönəlirdi. Bu gün isə XSS ümumilikdə etibarlı saytın səhifəsinə yad kodun yeridilməsini bildirir. Qısaltmada “C” əvəzinə “X” isə CSS (Cascading Style Sheets) ilə qarışdırılmasın deyə istifadə olunub.
XSS necə işləyir?
- Saytda istifadəçidən məlumat qəbul edən sahə var: axtarış, şərh, profil adı və s.
- Sayt bu məlumatı emal etmədən HTML səhifəsinə yerləşdirir.
- Hücumçu həmin sahəyə adi mətn əvəzinə HTML teqləri və skript yazır.
- Başqa istifadəçi səhifəni açanda brauzer bu kodu saytın öz kodu kimi qəbul edir və icra edir. Brauzerin nöqteyi-nəzərindən kod etibarlı saytdan gəlib, ona görə də onun həmin saytdakı bütün imkanlara çıxışı olur.
XSS növləri
- Saxlanılan (stored) XSS: Zərərli kod saytın verilənlər bazasında saxlanılır və səhifəni açan hər kəsə təsir edir. Məsələn, şərh bölməsində və ya forumda. Ən təhlükəli növdür.
- Əks olunan (reflected) XSS: Kod linkin içində gəlir və yalnız o linkə klikləyən istifadəçiyə təsir edir. Hücumçu belə linkləri adətən e-poçt və ya mesajlarla yayır.
- DOM əsaslı XSS: Zəiflik serverdə deyil, səhifədəki JavaScript kodunun özündə olur — kod istifadəçi məlumatını səhifənin strukturuna təhlükəli şəkildə əlavə edir.
Məşhur nümunə: Samy qurdu
2005-ci ildə bir gənc proqramçı o zaman ən populyar sosial şəbəkələrdən olan MySpace-dəki saxlanılan XSS zəifliyindən istifadə etdi. Onun profilinə baxan hər istifadəçi avtomatik olaraq onu “dost” kimi əlavə edir, kod isə öz-özünə həmin istifadəçinin profilinə köçürdü. Cəmi təxminən 20 saat ərzində bir milyondan çox istifadəçi “yoluxdu” və MySpace saytı müvəqqəti bağlamağa məcbur oldu. Bu hadisə XSS-in nə qədər sürətlə yayıla biləcəyini göstərdi. Müəllif isə sonradan məhkəmə qarşısında cavab verdi.
XSS hansı zərəri verə bilər?
- sessiya məlumatlarının və kukilərin oğurlanması — bu, hücumçuya istifadəçinin hesabına parol olmadan daxil olmağa imkan verə bilər;
- istifadəçinin adından əməliyyatların yerinə yetirilməsi — mesaj göndərmək, ayarları dəyişmək;
- saxta giriş formalarının göstərilməsi və parolların oğurlanması;
- istifadəçinin zərərli saytlara yönləndirilməsi;
- səhifənin görünüşünün dəyişdirilməsi.
XSS-dən necə qorunmaq olar? (proqramçılar üçün)
1. Çıxışın kodlaşdırılması (output encoding) — əsas müdafiə. İstifadəçi məlumatı səhifədə göstərilməzdən əvvəl xüsusi simvollar — <, >, “, ‘, & — təhlükəsiz formaya çevrilir. Bu zaman brauzer onları kod kimi deyil, adi mətn kimi göstərir. Kodlaşdırma məlumatın səhifədə harada yerləşdiyinə uyğun olmalıdır: HTML mətnində, teq atributunda, JavaScript-də və ya URL-də fərqli qaydalar tətbiq olunur.
2. Daxiletmənin yoxlanması (input validation). Məlumatın gözlənilən formatda olduğunu yoxlamaq — məsələn, yaş sahəsində yalnız rəqəmlər. Bu, faydalı əlavə qatdır, amma çıxışın kodlaşdırılmasını əvəz etmir.
3. Təhlükəsiz JavaScript üsulları. İstifadəçi məlumatını səhifəyə əlavə edərkən mətni HTML kimi işləyən üsullar əvəzinə yalnız mətn kimi əlavə edən üsullardan istifadə etmək. Məsələn, JavaScript-də innerHTML əvəzinə textContent. İstifadəçinin HTML formatlı məzmun yazmasına icazə vermək lazımdırsa, xüsusi təmizləmə kitabxanalarından istifadə olunur.
4. Müasir framework-lər. React, Vue və Angular kimi framework-lər məlumatı avtomatik kodlaşdırır. Amma onların da qorumanı söndürən “qaçış yolları” var — məsələn, React-də dangerouslySetInnerHTML. Adındakı “dangerously” (təhlükəli) sözü təsadüfi deyil.
5. Content Security Policy (CSP). Brauzerə saytın hansı mənbələrdən skript yükləyə biləcəyini bildirən xüsusi başlıq. XSS zəifliyi olsa belə, CSP yad skriptin icrasının qarşısını ala bilər — bu, əlavə müdafiə qatıdır.
6. HttpOnly kukilər. XSS-in özünün qarşısını almır, amma JavaScript-in kukiləri oxumasına icazə vermədiyi üçün sessiyanın oğurlanmasını çətinləşdirir.
Adi istifadəçilər nə edə bilər?
- Şübhəli linklərə, xüsusilə tanımadığınız insanların göndərdiyi uzun və qəribə görünən linklərə klikləməyin — əks olunan XSS məhz belə yayılır.
- Brauzeri həmişə son versiyada saxlayın.
- Saytda gözlənilməz giriş forması görsəniz, şübhələnin — parolu yalnız saytın əsas giriş səhifəsində daxil edin.
XSS və SQL Injection
Hər iki zəiflik istifadəçi məlumatının düzgün emal olunmamasından yaranır, amma fərqli hədəflərə yönəlir:
- SQL Injection saytın verilənlər bazasına hücum edir — server tərəfində.
- XSS isə istifadəçilərin brauzerinə hücum edir — müştəri tərəfində.
Hər ikisi dünyanın ən nüfuzlu veb təhlükəsizlik siyahısında — OWASP Top 10-da — “Injection” (yeritmə) kateqoriyasına daxildir.
XSS necə yoxlanılır?
Təhlükəsizlik mütəxəssisləri bu zəiflikləri yalnız icazə verilmiş mühitdə — penetrasiya testləri zamanı və ya xüsusi təlim platformalarında — Burp Suite kimi alətlərlə yoxlayır. Başqasının saytını icazəsiz yoxlamaq qanunsuzdur — məqsəd yaxşı olsa belə. Zəiflik tapsanız, onu şirkətə rəsmi kanallar vasitəsilə, məsələn, bug bounty proqramı ilə bildirin.
Nəticə
XSS ən geniş yayılmış veb zəifliklərindən biridir. Onun qarşısı istifadəçi məlumatının düzgün kodlaşdırılması, təhlükəsiz proqramlaşdırma üsulları və CSP kimi əlavə müdafiə qatları ilə alınır. Veb təhlükəsizliyini başa düşmək üçün HTML, JavaScript və brauzerin necə işlədiyini bilmək lazımdır.
İstəyirsiniz ki, övladınız veb zəifliklərin necə yarandığını və saytların necə qorunduğunu öyrənsin? Kibertəhlükəsizlik kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: Kibertəhlükəsizlik kursu
Tez-tez verilən suallar
XSS nədir? XSS veb saytın zəifliyindən istifadə edərək başqa istifadəçilərin brauzerində zərərli JavaScript kodunun işə salındığı hücumdur.
XSS ilə SQL Injection arasında fərq nədir? SQL Injection verilənlər bazasına, XSS isə istifadəçinin brauzerinə hücum edir. Hər ikisi istifadəçi məlumatının düzgün emal olunmamasından yaranır.
XSS-ə qarşı ən vacib müdafiə hansıdır? İstifadəçi məlumatını səhifədə göstərməzdən əvvəl düzgün kodlaşdırmaq (output encoding). CSP və HttpOnly kukilər isə əlavə müdafiə qatlarıdır.

