QR kod nədir?

QR kod (ingiliscə Quick Response Code — "sürətli cavab kodu") — ağ fonda qara kvadratlardan ibarət, kameralar və smartfonlar vasitəsilə oxuna bilən iki ölçülü (2D) matris barkoddur. Adi barkodlardan fərqli olaraq, QR kod həm üfüqi, həm də şaquli istiqamətdə məlumat saxlaya bildiyi üçün, çox daha böyük həcmdə informasiyanı kiçik bir sahədə kodlaşdıra bilir.

QR kodlar mətn, URL ünvanı, telefon nömrəsi, Wi-Fi şifrəsi, kontakt məlumatları və bir çox digər növ datanı özündə ehtiva edə bilər.

QR kodun tarixi

QR kod 1994-cü ildə, yapon Denso Wave şirkətinin mühəndisi Masahiro Hara tərəfindən icad edilib. Şirkət, əvvəlcə avtomobil hissələrinin istehsal prosesində izlənməsi üçün adi barkodlardan istifadə edirdi, amma bu barkodlar məhdud miqdarda məlumat saxlaya bilirdi. Hara və komandası daha çox məlumat tuta biləcək yeni bir sistem yaratmaq qərarına gəldilər və ilham mənbəyi kimi qədim Qo (Go) oyununun qara-ağ daşlarla dolu şəbəkəli lövhəsindən istifadə etdilər. Bu, QR kodun tanınma sürətinin adi barkodlardan qat-qat yüksək olmasına səbəb oldu — məhz buna görə "sürətli cavab" adlandırılıb.

QR kod necə işləyir?

QR kodun daxilində bir neçə əsas struktur elementi var:

1. Axtarış naxışları (Finder Patterns): Kodun üç küncündəki böyük kvadrat naxışlar — bunlar skaner cihazına kodun mövqeyini və istiqamətini tez tapmağa kömək edir, kod istənilən bucaq altında da düzgün oxuna bilir.
2. Düzləndirmə naxışı (Alignment Pattern): Kodun əyilməsi və ya təhrif olunması halında belə düzgün oxunmasını təmin edir.
3. Zaman naxışları (Timing Patterns): Kodun ölçüsünü və hüceyrə strukturunu müəyyən etməyə kömək edən nöqtəli xətlər.
4. Data hüceyrələri: Əsl məlumatın kodlaşdırıldığı qara-ağ kvadrat "modul"lar.
5. Xəta düzəltmə sahəsi (Error Correction): Reed-Solomon alqoritmi əsasında əlavə olunan artıqlıq məlumatı — bu sayədə kodun 30%-ə qədəri zədələnsə və ya çirklənsə belə, o hələ də düzgün oxuna bilir.

Telefonun kamerası kodu skan edəndə, tətbiq (adətən daxili kamera tətbiqi) bu naxışları tanıyır, modulları oxuyur, xəta düzəltmə vasitəsilə məlumatı bərpa edir və nəticəni (URL, mətn və s.) istifadəçiyə göstərir.

QR kodun növləri

• Statik QR kod: Məlumat birbaşa kodun daxilində sabitlənib, sonradan dəyişdirilə bilməz. Bir dəfə yaradıldıqdan sonra, kodu dəyişmək üçün yeni kod yaratmaq lazımdır.
• Dinamik QR kod: Kod, əslində qısa bir URL-ə yönləndirir, bu URL-in arxasındakı əsl məzmun isə server tərəfində istənilən vaxt dəyişdirilə bilər. Bu, marketinq kampaniyalarında (statistikanı izləmək üçün) geniş istifadə olunur.

QR kodların istifadə sahələri

• Ödəniş sistemləri: Mobil bank tətbiqləri və elektron pulqabıları vasitəsilə sürətli ödəniş.
• Marketinq və reklam: Jurnal, bilbord və ya məhsul qablaşdırmasında əlavə məlumata keçid.
• Menyu və restoranlar: Kağız menyu əvəzinə rəqəmsal menyuya keçid.
• Biletlər və tədbirlər: Konsert, aviabilet və ya tədbir girişlərində sürətli doğrulama.
• Wi-Fi paylaşımı: Şəbəkə adı və şifrəsini (bax: şifrələmə) əl ilə yazmadan qoşulma imkanı.
• Məhsul izlənməsi: Anbar və logistika sistemlərində məhsulların izlənməsi.

QR kodla bağlı təhlükəsizlik riskləri

QR kodların rahatlığı, təəssüf ki, onları zərərli məqsədlər üçün də cəlbedici edir:

• "Quishing" (QR Phishing): Fırıldaqçılar zərərli veb saytlara yönləndirən saxta QR kodlar yaradaraq, phishing üsulu ilə istifadəçilərin şəxsi məlumatlarını və ya bank kartı detallarını oğurlamağa çalışır.
• Zərərli kodların üzərinə yapışdırılması: İctimai yerlərdə (park sayğacları, restoran masaları) real QR kodların üzərinə saxta stikerlər yapışdırılaraq istifadəçilər malware yükləyən zərərli linklərə yönləndirilə bilər.

Təhlükəsizlik tövsiyəsi: QR kodu skan etməzdən əvvəl, açılacaq linkin ünvanına diqqət yetirin və tanımadığınız və ya şübhəli görünən mənbələrdən gələn kodları skan etməkdən çəkinin.

Nəticə

QR kod — sadə görünüşünün arxasında mürəkkəb, amma çox effektiv bir kodlaşdırma sistemi gizlədən texnologiyadır. Marketinqdən ödənişlərə, logistikadan gündəlik həyata qədər geniş tətbiq sahəsi olan bu texnologiya, rəqəmsal dünyanın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Amma hər texnologiya kimi, ondan təhlükəsiz istifadə etmək üçün əsas prinsipləri bilmək vacibdir.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

Tez-tez verilən suallar

QR kod nədir? QR kod — ağ fonda qara kvadratlardan ibarət, kameralar vasitəsilə oxuna bilən iki ölçülü barkoddur. Mətn, URL, telefon nömrəsi və digər məlumatları özündə saxlaya bilir.

QR kod skan etmək təhlükəlidirmi? Özlüyündə QR kod texnologiyası təhlükəli deyil, amma fırıldaqçılar zərərli saytlara yönləndirən saxta kodlar yarada bilər ("quishing"). Tanımadığınız mənbələrdən gələn QR kodları skan edərkən ehtiyatlı olmaq və açılan linki yoxlamaq tövsiyə olunur.