Jet School Logo

Kriptovalyuta nədir?

Kriptovalyuta — kriptoqrafiya ilə qorunan və blokçeyn texnologiyası əsasında işləyən rəqəmsal pul növüdür. Onu bank və ya hökumət deyil, kompüterlər şəbəkəsi idarə edir.

İlk və ən məşhur kriptovalyuta Bitcoin-dir. Onun ideyası 2008-ci ildə dərc edilmiş məqalədə təsvir olunub, şəbəkə isə 2009-cu ildə Satoşi Nakamoto təxəllüsü ilə tanınan şəxs və ya qrup tərəfindən işə salınıb. Satoşinin əsl kimliyi bu günə qədər məlum deyil. Digər tanınmış nümunə Ethereum-dur.

Sadə desək: kriptovalyuta yalnız kompüterlərdə mövcud olan, kağız və ya sikkə şəklində olmayan puldur. Hər əməliyyat ümumi və dəyişdirilə bilməyən qeyd dəftərinə yazılır.

“Kripto” sözü haradan gəlir?

Söz kriptoqrafiyadan — məlumatların şifrələnməsi və qorunması elmindən gəlir. Kriptovalyutada kriptoqrafiya əməliyyatların həqiqiliyini təsdiqləmək və saxtakarlığın qarşısını almaq üçün istifadə olunur.

Kriptovalyuta necə işləyir?

  1. Blokçeyn: Bütün əməliyyatlar bloklara yazılır, bloklar isə zəncir kimi bir-birinə bağlanır. Əvvəlki qeydi dəyişmək praktiki olaraq mümkün deyil.
  2. Mərkəzləşməmə: Qeyd dəftəri tək yerdə deyil, şəbəkədəki minlərlə kompüterdə eyni vaxtda saxlanılır.
  3. Pul kisəsi (wallet): Kriptovalyutanı saxlamaq və idarə etmək üçün rəqəmsal hesab.
  4. Açıq və gizli açar: Açıq açar bank hesabının nömrəsi kimidir — onu başqalarına vermək olar. Gizli açar isə pul kisəsinin “parolu”dur. Gizli açarı itirmək və ya başqasına vermək pulun itirilməsi deməkdir.
  5. Əməliyyatların təsdiqi: Şəbəkə yeni əməliyyatları yoxlayır və təsdiqləyir. Bunun iki əsas üsulu var:
  • Proof of Work (mayninq): Kompüterlər mürəkkəb riyazi məsələləri həll etmək üçün yarışır. Bitcoin belə işləyir. Bu üsul çox elektrik enerjisi tələb edir.
  • Proof of Stake: Əməliyyatları öz kriptovalyutasını girov qoyan iştirakçılar təsdiqləyir. Ethereum 2022-ci ildə bu üsula keçib və enerji istifadəsini kəskin azaldıb.

Kriptovalyutanın xüsusiyyətləri

  • Rəqəmsallıq: yalnız elektron formada mövcuddur.
  • Qloballıq: ölkə sərhədlərindən asılı olmayaraq göndərilə bilər.
  • Şəffaf qeyd: əməliyyatlar blokçeyndə hər kəs üçün açıq görünür, amma ünvanlar birbaşa insanların adı ilə bağlı deyil.
  • Məhdud say: Məsələn, ümumilikdə cəmi 21 milyon Bitcoin yaradıla bilər.
  • Qiymət dəyişkənliyi: qiymətlər qısa müddətdə çox kəskin dəyişə bilər.

Tez-tez qarışdırılan anlayışlar

  • Stablecoin: Qiyməti adi valyutaya — məsələn, ABŞ dollarına — bağlanmış və buna görə daha az dəyişən kriptovalyuta növü.
  • Mərkəzi bankın rəqəmsal valyutası (CBDC): Kriptovalyutadan fərqli olaraq, onu mərkəzi bank buraxır və idarə edir. Bu, adi pulun rəqəmsal formasıdır.

Riskləri

  • Yüksək qiymət dəyişkənliyi: dəyər gözlənilmədən kəskin düşə bilər.
  • Fırıldaqçılıq: saxta investisiya vədləri, saxta saytlar, “tez varlanma” aldatmacaları.
  • Fişinq: gizli açarı və ya pul kisəsi məlumatlarını oğurlamaq cəhdləri.
  • Zərərli proqramlar: Bəzi virus növləri kopyaladığınız pul kisəsi ünvanını gizlicə fırıldaqçının ünvanı ilə əvəz edir, keyloggerlər isə parolları oğurlayır.
  • Geri qaytarılmazlıq: səhv ünvana göndərilmiş əməliyyatı adətən geri qaytarmaq mümkün olmur.
  • Tənzimləmə fərqləri: qaydalar ölkədən ölkəyə fərqlənir və dəyişə bilər.
  • Ekoloji təsir: Proof of Work əsaslı mayninq böyük miqdarda elektrik enerjisi sərf edir.

Bu məqalə maliyyə məsləhəti deyil. Kriptovalyuta ilə bağlı istənilən qərardan əvvəl rəsmi mənbələrə müraciət etmək və riskləri ciddi şəkildə düşünmək lazımdır.

Təhlükəsizlik qaydaları

  • Gizli açarı və bərpa sözlərini (seed phrase) heç kimlə bölüşməyin — heç bir rəsmi xidmət onları sizdən istəmir.
  • İki faktorlu autentifikasiyanı (2FA) aktivləşdirin.
  • Yalnız rəsmi sayt və tətbiqlərdən istifadə edin.
  • Pul kisəsi ünvanını yapışdırdıqdan sonra onu mütləq yoxlayın — xüsusilə ilk və son simvollarını.
  • “Yüz faiz gəlir”, “pulsuz kripto” və ya “hədiyyə” vəd edən təkliflərdən uzaq durun — xüsusilə Discord, Telegram və sosial şəbəkələrdə.
  • Uşaqlar kripto platformalarından valideyn razılığı olmadan istifadə etməməlidir.

Kriptovalyuta ilə blokçeyn eyni şeydirmi?

Xeyr. Blokçeyn — məlumatı zəncir şəklində saxlayan texnologiyadır. Kriptovalyuta isə bu texnologiyanın ən məşhur tətbiqidir. Blokçeyn tibb, logistika, sənədlərin təsdiqi və digər sahələrdə də istifadə oluna bilər.

Nəticə

Kriptovalyuta texnologiya baxımından maraqlı, amma riskli sahədir. Onu başa düşmək üçün kriptoqrafiya, şəbəkələr və kibertəhlükəsizlik bilikləri lazımdır.

İstəyirsiniz ki, övladınız blokçeyn və rəqəmsal təhlükəsizlik kimi müasir texnologiyaların əsaslarını başa düşsün? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

Tez-tez verilən suallar

Kriptovalyuta nədir? Kriptovalyuta blokçeyn texnologiyasına əsaslanan və kriptoqrafiya ilə qorunan rəqəmsal pul növüdür.

Bitcoin ilə kriptovalyuta eyni şeydirmi? Bitcoin ilk və ən məşhur kriptovalyutadır, amma yeganəsi deyil. Ethereum kimi minlərlə başqa kriptovalyuta mövcuddur.

Kriptovalyuta ilə mərkəzi bankın rəqəmsal pulu eyni şeydirmi? Xeyr. Kriptovalyutanı mərkəzləşməmiş kompüter şəbəkəsi idarə edir, mərkəzi bankın rəqəmsal valyutasını isə dövlətin mərkəzi bankı buraxır və idarə edir.

Tədris sahələrimiz barədə məlumat almaq üçün qeydiyyatdan keçin

IT Sahəsini öyrənməyə başla