İnternet nədir?
İnternet — dünyanın hər yerindəki milyardlarla kompüteri, telefonu və serveri birləşdirən qlobal kompüter şəbəkəsidir. Onun əsası 1969-cu ildə ABŞ-da yaradılan ARPANET şəbəkəsinə söykənir. Veb saytlar, e-poçt, video zənglər və onlayn oyunlar internetin üzərində işləyən xidmətlərdir.
Sadə desək: internet bütün kompüterləri bir-birinə bağlayan nəhəng “yol şəbəkəsidir”, məlumatlar isə bu yollarda “maşınlar” kimi hərəkət edir.
Qısa tarixçə
- 1969 — ARPANET-də ilk mesaj iki universitet arasında göndərilib.
- 1983 — şəbəkə müasir internetin “dili” olan TCP/IP protokollarına keçib. Bu tarix çox vaxt internetin “ad günü” sayılır.
- 1989–1991 — Tim Berners-Li World Wide Web-i — vebi — və HTML dilini yaradıb. Bundan sonra internet adi istifadəçilər üçün əlçatan olub.
İnternet ilə veb eyni şeydirmi?
Xeyr. İnternet — şəbəkənin özü, yəni infrastrukturdur. Veb (World Wide Web) isə bu şəbəkə üzərində işləyən veb səhifələr toplusudur. E-poçt, onlayn oyunlar və mesajlaşma tətbiqləri də internetdən istifadə edir, amma veb deyil.
İnternet necə işləyir?
- IP ünvanı: İnternetə qoşulan hər cihazın unikal ünvanı olur.
- Paketlər: Məlumat kiçik hissələrə — paketlərə — bölünüb göndərilir və qarşı tərəfdə yenidən birləşdirilir.
- Router: Paketləri düzgün istiqamətə yönləndirir.
- DNS: Sayt adını — məsələn, jetschool.az — IP ünvanına çevirir.
- Server: Saytın fayllarının saxlandığı və sorğulara cavab verən kompüterdir.
- Brauzer: Cavabı səhifə şəklində göstərir.
Bütün bu proses adətən saniyənin bir hissəsində baş verir. Məlumatın gediş-gəlişinə sərf olunan vaxt isə gecikmə (latency) adlanır.
İnternet “harada” yerləşir?
İnterneti heç bir şirkət və ya ölkə tək idarə etmir — o, bir-birinə qoşulmuş minlərlə şəbəkədən ibarətdir. Evimizi internetə internet provayderi qoşur. Qitələr arasındakı məlumatın əksəriyyəti isə peyklərlə deyil, okeanın dibi ilə çəkilmiş sualtı optik kabellərlə ötürülür.
İnternetə necə qoşulmaq olar?
- simli bağlantı — Ethernet kabeli;
- Wi-Fi;
- mobil şəbəkə — 4G, 5G;
- optik kabel;
- peyk interneti — uzaq ərazilər üçün.
İnternet nə üçün istifadə olunur?
- təhsil və araşdırma;
- ünsiyyət: mesajlar, video zənglər;
- əyləncə: video, musiqi, oyunlar;
- alış-veriş və bank xidmətləri;
- əşyaların interneti (IoT): ağıllı cihazlar.
Uşaqlar üçün təhlükəsiz internet qaydaları
- Şəxsi məlumatlarını — ünvan, məktəb, parol — tanımadığın insanlarla bölüşmə.
- Güclü və hər hesab üçün fərqli parollar istifadə et, mümkün olduqda iki faktorlu autentifikasiyanı (2FA) aktivləşdir.
- Naməlum linklərə klikləmə və yad insanların göndərdiyi faylları açma — onlar fişinq və ya zərərli proqram ola bilər.
- Şəxsi məlumat daxil etməzdən əvvəl brauzerdə ünvanın https ilə başladığını və yanında qıfıl işarəsi olduğunu yoxla.
- Narahat edən bir şey görəndə böyüyə danış.
- Yaşına uyğun məzmun və platformalardan istifadə et.
Nəticə
İnternet müasir həyatın əsasıdır. Onun necə işlədiyini bilmək həm ondan daha təhlükəsiz istifadə etməyə kömək edir, həm də gələcəkdə proqramçı, şəbəkə mühəndisi və ya kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi olmağa yol açır.
İstəyirsiniz ki, övladınız internetin və kompüterlərin necə işlədiyini dərindən öyrənsin? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu
Tez-tez verilən suallar
İnternet nədir? İnternet bütün dünyada milyardlarla cihazı birləşdirən qlobal kompüter şəbəkəsidir.
İnternet ilə Wi-Fi eyni şeydirmi? Xeyr. Wi-Fi cihazı simsiz olaraq şəbəkəyə qoşmaq üsuludur. İnternet isə qoşulduğunuz qlobal şəbəkənin özüdür.
İnterneti kim idarə edir? İnterneti tək bir şirkət və ya ölkə idarə etmir. O, minlərlə provayderin və təşkilatın şəbəkələrindən ibarətdir və onlar ümumi qaydalar — protokollar — əsasında birlikdə işləyir.

