Jet School Logo

Garbage Collection nədir?

Garbage Collection (zibil yığımı, GC) — proqramlaşdırma dillərində artıq istifadə olunmayan yaddaş sahələrinin avtomatik olaraq azad edilməsini təmin edən yaddaş idarəetmə mexanizmidir. O, əsasən dinamik yaddaşda (heap) işləyir: proqram işləyərkən yaradılan obyektlərdən hansılarına artıq ehtiyac olmadığını müəyyən edir və onları silir.

Sadə desək: zibil yığımı otağınızı sizin əvəzinizə səliqəyə salan köməkçiyə bənzəyir. Siz oyuncaqlarla oynayırsınız, köməkçi isə artıq heç kimin oynamadığı oyuncaqları görür və onları yığışdırır ki, yeniləri üçün yer açılsın.

Zibil yığımı sayəsində proqramçı yaddaşı əl ilə idarə etmək məcburiyyətində qalmır. Bu, yaddaş sızıntıları (memory leak) və artıq silinmiş yaddaşa müraciət (“dangling pointer”) kimi təhlükəli səhvlərin riskini xeyli azaldır.

Niyə lazımdır?

Proqram işləyərkən yaratdığı hər obyekt — siyahı, lüğət (dictionary), mətn — kompüterin operativ yaddaşında (RAM) yer tutur. Əgər lazımsız obyektlər silinməsə, yaddaş tədricən dolur, proqram yavaşlayır və sonda çökə bilər.

Necə işləyir?

  1. Obyekt yaradılır: Proqramda obyekt yaradılanda yaddaşda onun üçün yer ayrılır.
  2. İstinadlar izlənilir: Sistem həmin obyektə hansı dəyişənlərin və digər obyektlərin istinad etdiyini — yəni ondan istifadə etdiyini — izləyir.
  3. İstinadsız obyektlər aşkarlanır: Heç bir dəyişən və ya obyekt artıq həmin obyektə istinad etmirsə, ona “ölü” obyekt kimi baxılır, çünki proqram ona bir daha çata bilməz.
  4. Zibil toplanır: Zibil yığıcı (garbage collector) belə obyektləri silir və yaddaşı yeni obyektlər üçün azad edir.

Əsas üsullar

  • İstinadların sayılması (reference counting): Hər obyekt ona neçə istinad olduğunu sayır. Bu say sıfıra düşən kimi obyekt dərhal silinir. Sadə və sürətlidir, amma bir-birinə istinad edən obyektləri — “dövrləri” — aşkarlaya bilmir.
  • İşarələ və təmizlə (mark and sweep): Zibil yığıcı proqramın əsas dəyişənlərindən başlayaraq çata bildiyi bütün obyektləri “işarələyir”, sonra işarələnməmiş qalan obyektləri silir. Dövrləri də tapır.
  • Nəsillərə əsaslanan (generational) GC: Müşahidələrə görə obyektlərin çoxu yaradıldıqdan qısa müddət sonra lazımsız olur. Ona görə yeni obyektlər tez-tez, uzun yaşayanlar isə nadir hallarda yoxlanılır. Bu, işi xeyli sürətləndirir.

Garbage Collection harada istifadə olunur?

  • Python: Əsasən istinadların sayılmasından istifadə edir. Daxili gc modulu isə istinad sayılması ilə tapıla bilməyən dövrləri təmizləyir. Məsələn, gc.collect() əmri zibil yığımını əl ilə işə salır, gc.get_threshold() isə onun nə vaxt avtomatik işə düşəcəyini göstərən hədləri qaytarır.
  • Java: Java virtual maşını (JVM) bir neçə fərqli zibil yığıcı təklif edir. Onlar mark and sweep və nəsillərə əsaslanan üsulları birləşdirir.
  • JavaScript: Brauzerlərdəki JavaScript mühərrikləri — məsələn, Chrome-un V8 mühərriki — zibil yığımını avtomatik həyata keçirir.
  • C#, Go və digər müasir dillər də zibil yığımından istifadə edir.

Zibil yığımı olmayan dillər

  • C və C++: Proqramçı yaddaşı özü ayırır və özü azad edir. Bu, maksimum nəzarət və sürət verir, amma səhv etmək çox asandır: yaddaşı azad etməyi unutmaq sızıntıya, onu iki dəfə azad etmək isə proqramın çökməsinə səbəb ola bilər. Belə səhvlər çətin tapılan bug-lardır və bir çox təhlükəsizlik boşluğunun səbəbidir.
  • Rust: Zibil yığıcısı yoxdur, amma “sahiblik” (ownership) adlanan xüsusi qaydalar sayəsində yaddaş səhvlərini proqram işə düşməzdən əvvəl — kompilyasiya zamanı — aşkarlayır.

Üstünlükləri

  • Proqramçını yaddaşı əl ilə azad etmək məsuliyyətindən azad edir.
  • Yaddaş səhvlərinin riskini xeyli azaldır.
  • Proqramın sabitliyini və təhlükəsizliyini artırır.
  • Proqramçı yaddaş əvəzinə proqramın məntiqinə fokuslana bilir.

Çatışmazlıqları

  • Fasilələr: Zibil yığıcı işləyəndə proqram qısa müddətə yavaşlaya və ya dayana bilər. Bu, “dünyanı dayandır” (stop-the-world) fasiləsi adlanır. Oyunlar və real vaxt sistemləri üçün bu, hiss olunan problem ola bilər. Müasir zibil yığıcılar isə bu fasilələri millisaniyələrə qədər azaldıb.
  • Az nəzarət: Zibil yığımı avtomatik işlədiyi üçün proqramçı onun dəqiq nə vaxt baş verəcəyini idarə edə bilmir.
  • Əlavə yaddaş: Lazımsız obyektlər dərhal deyil, bir qədər sonra silinə bilər, bu da daha çox yaddaş istifadəsinə səbəb olur.
  • Sızıntılar yenə mümkündür: Proqram lazımsız obyektə istinadı unudub saxlayırsa — məsələn, onu daim böyüyən siyahıya əlavə edirsə — zibil yığıcı onu “lazımlı” sayır və silmir.

Nəticə

Garbage Collection proqramın yaddaş istifadəsini avtomatik idarə edən vacib texnologiyadır. O, proqramçıya yaddaş əvəzinə proqramın funksionallığına fokuslanmağa imkan verir. Amma bu mexanizmin necə işlədiyini başa düşmək, xüsusilə böyük və sürət tələb edən proqramlarda performans problemlərinin qarşısını almaq üçün vacibdir.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

Tədris sahələrimiz barədə məlumat almaq üçün qeydiyyatdan keçin

IT Sahəsini öyrənməyə başla