Chipset nədir?

Chipset və ya çip dəsti — kompüterin ana platasında yerləşən və bütün əsas komponentlərin bir-biri ilə necə əlaqə qurduğunu və necə işlədiyini tənzimləyən mikrosxemlər toplusudur. Chipset kompüterin mərkəzi sinir sistemi kimi çıxış edir və CPU (prosessor), RAM (operativ yaddaş), GPU (qrafik kart), yaddaş qurğuları (SSD/HDD), USB portları, şəbəkə adapterləri və digər periferik cihazlar arasında məlumat axınını və koordinasiyanı təmin edir.

Chipset kompüterin funksionallığını, dəstəklədiyi texnologiyaları və ümumi performans imkanlarını müəyyən edir. Hər bir ana plata müəyyən bir chipsetlə gəlir və bu, həmin ana platanın hansı prosessorları və yaddaş texnologiyalarını dəstəklədiyini, nə qədər port və genişləndirmə imkanına malik olduğunu müəyyənləşdirir.

Chipset nə üçün vacibdir?

Chipset kompüterdə aşağıdakı əsas funksiyaları yerinə yetirir:

1. Əlaqə və koordinasiya: Prosessor ilə digər avadanlıqlar (RAM, GPU, disklər və s.) arasında məlumat ötürülməsini təşkil edir.
2. Uyğunluğun müəyyənləşdirilməsi: Ana platanın hansı növ prosessorları, yaddaş növlərini, sürətləri və cihazları dəstəklədiyini müəyyənləşdirir.
3. Zəngin interfeys dəstəyi: Chipset sayəsində kompüterdə SATA, NVMe, USB 3.2, PCIe, Thunderbolt kimi müasir texnologiyalar dəstəklənir.
4. Genişləndirmə və əlavə imkanlar: Ana platada neçə PCIe slotu olacağı, neçə disk qoşula biləcəyi və overclock-un (prosessorun və ya yaddaşın tezliyini zavod parametrlərindən yuxarı qaldırmağın) dəstəklənib-dəstəklənmədiyi chipsetdən asılıdır.

Chipset-in tarixi quruluşu: Northbridge və Southbridge

Əvvəllər chipset iki əsas hissədən ibarət idi:

• Northbridge (Şimal körpüsü): Prosessor, RAM və qrafik kart kimi yüksək sürətli komponentlərlə əlaqəni təmin edirdi.
• Southbridge (Cənub körpüsü): Daha yavaş işləyən cihazlarla (USB, SATA, audio və s.) əlaqəni idarə edirdi.

Müasir sistemlərdə bu bölgü artıq yoxdur. Northbridge-in funksiyaları (yaddaş nəzarətçisi, qrafik kartla əlaqə) birbaşa prosessorun özünə inteqrasiya olunub. Southbridge isə tək çipli platforma nəzarətçisinə (Platform Controller Hub — PCH) çevrilib.

Chipset markaları və modelləri

Masaüstü kompüterlər üçün chipsetləri əsasən iki şirkət istehsal edir. Onların adlarındakı hərf chipsetin səviyyəsini göstərir:

• Intel:H seriyası — sadə, gündəlik istifadə üçün (məsələn, H610, H810);
• B seriyası — orta səviyyə (məsələn, B760, B860);
• Z seriyası — ən yüksək səviyyə, overclock dəstəyi ilə (məsələn, Z790, Z890).
• AMD:A seriyası — sadə (məsələn, A520, A620);
• B seriyası — orta səviyyə (məsələn, B550, B650, B850);
• X seriyası — ən yüksək səviyyə (məsələn, X570, X670, X870).

Rəqəm isə adətən nəsli göstərir: daha böyük rəqəm daha yeni nəsil deməkdir. Məsələn, Intel Z-seriyası chipsetləri daha sürətli RAM, daha çox PCIe xətti və overclock imkanları təqdim edir, H-seriyası isə sadə ofis və təhsil kompüterləri üçün nəzərdə tutulub.

Smartfonlarda “chipset”

Smartfonlar haqqında danışarkən “chipset” sözü bir az fərqli mənada işlənir. Telefonlarda prosessor, qrafika, modem və digər komponentlər bir çipdə birləşir və bu, SoC (System on a Chip) adlanır. Məsələn, Qualcomm Snapdragon, Apple A seriyası və MediaTek Dimensity çipləri telefon dünyasında “chipset” adlanır.

Nəticə

Chipset kompüterin bütün hissələrinin koordinasiyalı və düzgün işləməsini təmin edən əsas idarəedici mərkəzdir. Onun vasitəsilə sistemin hansı avadanlıqları dəstəklədiyi, nə qədər performans verə biləcəyi və gələcəkdə hansı yenilikləri dəstəkləyə biləcəyi müəyyən olunur. Kompüter alarkən yalnız prosessora deyil, chipset-ə də diqqət yetirmək sistemin gələcək inkişaf imkanlarını müəyyən etmək üçün çox vacibdir.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu