Botnet — kompüter təhlükəsizliyi sahəsində ən təhlükəli anlayışlardan biridir. Bu termin "robot" və "network" (şəbəkə) sözlərinin birləşməsindən yaranıb və böyük miqdarda zərərli proqramlarla yoluxdurulmuş cihazların (kompüterlər, serverlər, IoT qurğuları, smartfonlar və s.) uzaqdan idarə olunan şəbəkəsini ifadə edir. Botnet adətən kiber cinayətkarların nəzarəti altında olur və yoluxmuş hər bir cihaz "bot" və ya "zombi" adlanır. Bu cihazların sahibləri isə çox vaxt onların sistemlərinin yoluxduğunu bilmirlər.

Botnetlərin əsas məqsədi böyük həcmli kiber hücumlar həyata keçirməkdir. Ən geniş yayılmış istifadəsi DDoS (Distributed Denial of Service) hücumlarıdır. Belə hücumlarda botnet minlərlə və ya milyonlarla yoluxmuş cihazdan istifadə edərək hədəf serverə eyni vaxtda sorğular göndərir. Nəticədə serverin resursları tükənir və xidmətlər əlçatmaz olur.

Botnetlər həmçinin başqa məqsədlər üçün də istifadə edilə bilər:

• Spam yaymaq: Botnetlər vasitəsilə milyonlarla spam e-poçt göndərilir, bununla həm saxta reklam, həm də fişinq kampaniyaları aparılır.
• Məlumat oğurluğu: Botnetlər istifadəçilərin şəxsi məlumatlarını, parollarını, bank hesablarını və digər həssas informasiyanı oğurlamaq üçün istifadə olunur.
• Kriptoqrafik mədənçilik (cryptojacking): Botnet sahibləri yoluxmuş cihazların hesablama gücündən istifadə edərək kriptovalyuta (məsələn, Bitcoin və ya Monero) mədənçiliyi həyata keçirirlər. Bu isə yoluxmuş cihazların sürətini azaldır və enerji sərfiyyatını artırır.
• Zərərli proqramların yayılması: Botnetlər digər virusların, troyanların və ransomware tipli proqramların yayılması üçün vasitə kimi istifadə edilə bilər.

Botnetlərin idarə olunması üçün adətən C&C (Command and Control) serverləri istifadə olunur. Bu serverlər botlara əmrlər göndərir və onların fəaliyyətini koordinasiya edir. Müasir botnetlər çox vaxt gizlənmək üçün peer-to-peer şəbəkələrdən, şifrələnmiş rabitə kanallarından və hətta sosial media platformalarından istifadə edirlər.

Botnetlər həm fərdi istifadəçilər, həm də böyük şirkətlər üçün ciddi təhlükə yaradır. Onlarla mübarizə aparmaq üçün:

• Antivirus və anti-malware proqramlarının istifadəsi,
• Sistemlərin və proqram təminatının daim yenilənməsi,
• Güclü şifrələrin tətbiqi və çoxfaktorlu autentifikasiya,
• Şübhəli linklərə və e-poçtlara qarşı diqqətli olmaq
• kimi tədbirlər görülməlidir.

Qısacası, botnet — sadəcə bir virus deyil, genişmiqyaslı kiber cinayət şəbəkəsidir və kibertəhlükəsizlik üçün ən böyük risklərdən biri hesab olunur.