Transaction (Tranzaksiya) — verilənlər bazasında bir və ya bir neçə əməliyyatı (məsələn, INSERT, UPDATE, DELETE, SELECT) vahid məntiqi blok şəklində birləşdirən və onların hamısının tam və düzgün şəkildə yerinə yetirilməsini təmin edən əsas mexanizmdir. Tranzaksiya anlayışı verilənlər bazası sistemlərinin etibarlılıq, davamlılıq və məlumat bütövlüyü prinsiplərinin qorunmasında mühüm rol oynayır.

Tranzaksiya o deməkdir ki, verilənlər bazasında baş verən əməliyyatlar ya tamamilə icra olunur, ya da heç biri icra olunmur. Yəni, əgər tranzaksiya zamanı hər hansı bir xəta baş verərsə (məsələn, sistem nasazlığı, enerji itkisi və ya proqram xətası), onda bütün dəyişikliklər geri qaytarılır və verilənlər bazası əvvəlki sabit vəziyyətinə bərpa olunur. Bu prinsip “ya hamısı, ya heç biri” (all-or-nothing) qaydası kimi tanınır.

Tranzaksiyaların etibarlı işləməsini təmin edən ACID prinsipləri aşağıdakılardır:

1. Atomicity (Atomiklik) – Tranzaksiya bölünməz məntiqi vahiddir. Əgər əməliyyatlardan biri uğursuz olarsa, tranzaksiya tamamilə ləğv edilir və verilənlər bazası əvvəlki vəziyyətinə qaytarılır.
2. Consistency (Uyğunluq) – Tranzaksiya verilənlər bazasını bir düzgün vəziyyətdən digər düzgün vəziyyətə keçirməlidir. Yəni, məlumatlar sistemdə müəyyən edilmiş məntiqi və struktur qaydalara uyğun qalmalıdır.
3. Isolation (İzolyasiya) – Eyni anda bir neçə tranzaksiya icra olunduqda, onlar bir-birinin nəticələrinə təsir etməməlidir. Hər tranzaksiya sanki təkbaşına işləyirmiş kimi davranmalıdır.
4. Durability (Davamlılıq) – Tranzaksiya uğurla tamamlandıqdan sonra onun nəticələri qalıcı olmalıdır, hətta sistemin çökməsi və ya enerji itkisi baş versə belə.

Tranzaksiyalar adətən aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:

• BEGIN TRANSACTION (başlanğıc) – yeni tranzaksiya başlayır.
• EXECUTE (icra) – əməliyyatlar yerinə yetirilir.
• COMMIT (təsdiq) – bütün əməliyyatlar uğurla tamamlanır və dəyişikliklər qalıcı olur.
• ROLLBACK (ləğv) – xəta və ya nasazlıq halında bütün dəyişikliklər geri qaytarılır.

Tranzaksiyalar verilənlər bazası idarəetmə sistemlərində (məsələn, MySQL, PostgreSQL, Oracle, SQL Server) məlumat bütövlüyünü qorumaq, paralel əməliyyatları idarə etmək və sistem etibarlılığını təmin etmək üçün əsas vasitədir. Onlar xüsusilə bank əməliyyatları, e-ticarət sistemləri, rezervasiya platformaları və mühasibatlıq proqramları kimi kritik tətbiqlərdə geniş istifadə olunur.

Məsələn, bank sistemində bir hesabdan digər hesaba pul köçürülməsi tranzaksiyanın tipik nümunəsidir. Əgər köçürmə zamanı pul bir hesablardan çıxıb digərinə daxil olmazsa (sistemdə səhv baş verərsə), tranzaksiya ROLLBACK edilir və hər iki hesab əvvəlki vəziyyətinə qaytarılır.

Beləliklə, tranzaksiya verilənlər bazasında məlumatların etibarlılığını, düzgünlüyünü və ardıcıllığını qoruyan əsas idarəetmə mexanizmidir. O, sistemin stabil və təhlükəsiz şəkildə işləməsini təmin edir və eyni zamanda real dünya əməliyyatlarının elektron mühitdə etibarlı şəkildə modelləşdirilməsinə imkan yaradır.