Enkoder (Encoder) nədir?
Enkoder (Encoder) — mühərrikin və ya valın fırlanma mövqeyini, sürətini və istiqamətini ölçən sensor növüdür. Enkoderlər robotlara təkərlərinin nə qədər fırlandığını dəqiq bilməyə imkan verir və bu sayədə məsafəni və sürəti dəqiq idarə etmək mümkün olur.
Sadə desək: enkoder təkərin “neçə dəfə və hansı sürətlə fırlandığını” sayan sayğacdır.
Enkoder necə işləyir?
Ən sadə enkoder üzərində deşiklər və ya işarələr olan fırlanan diskdən ibarətdir. Disk fırlandıqca işıq mənbəyinin — məsələn, infraqırmızı LED-in — şüası gah deşiklərdən keçir, gah da diskə dəyib kəsilir. Diskin o biri tərəfindəki işıq sensoru hər keçidi bir impuls kimi qeydə alır. İmpulsların sayı fırlanmanın miqdarını, onların tezliyi isə sürəti göstərir.
İstiqaməti necə bilir? Bir çox enkoderdə iki sensor — A və B kanalları — bir-birindən bir az aralı yerləşdirilir. Təkər bir tərəfə fırlananda əvvəlcə A, sonra B siqnal verir, əks tərəfə fırlananda isə əksinə. Kontroller siqnalların sırasına baxaraq fırlanma istiqamətini müəyyən edir.
Enkoder növləri
İş prinsipinə görə:
- Optik enkoder: İşıq və deşikli disk vasitəsilə işləyir. Çox dəqiqdir, amma toz və çirkə həssasdır.
- Maqnit enkoder: Fırlanan maqnit və maqnit sahəsini ölçən sensor (Holl sensoru) vasitəsilə işləyir. Toza, nəmə və titrəyişə davamlıdır, ona görə robotlarda və avtomobillərdə geniş istifadə olunur.
Ölçmə üsuluna görə:
- İnkremental enkoder: Yalnız hərəkəti və istiqaməti ölçür, mütləq mövqeyi bilmir. Sistem işə düşəndə “sıfır nöqtəsi” təyin edilməlidir.
- Mütləq (absolute) enkoder: Hər mövqe üçün unikal kod verir. Elektrik kəsilsə belə, dəqiq mövqeyi “yadda saxlayır”.
Nümunə: robot nə qədər yol getdi?
Tutaq ki, robotun təkərinin diametri 6,5 sm-dir. Deməli, təkərin bir tam dövrəsi təxminən 20,4 sm məsafəyə bərabərdir. Enkoder diskində 20 deşik varsa, bir dövrə 20 impuls verir. Hər impuls təxminən 1 sm yola uyğundur.
Əgər enkoder 300 impuls sayıbsa, robot təxminən 3 metr yol gedib. Hər iki təkərin enkoderlərini müqayisə edərək robotun düz getdiyini və ya döndüyünü də hesablamaq olar. Bu hesablama odometriya adlanır.
Arduino ilə enkoder
Məktəb robotlarında enkoderlər adətən Arduino kimi mikrokontrollerlərə qoşulur. Proqram hər impulsu sayır, robotun getdiyi məsafəni və sürətini hesablayır, sonra mühərriklərin sürətini tənzimləyir. Məsələn, sol təkər sağdan yavaş fırlanırsa, proqram onu sürətləndirir ki, robot düz xətt üzrə hərəkət etsin.
Enkoderlər harada istifadə olunur?
- Robotexnika: Robotun getdiyi məsafəni hesablamaq, robot qolunun oynaqlarının mövqeyini dəqiq idarə etmək. Avtonom robotlar enkoder məlumatlarını digər sensorlarla birləşdirərək harada olduqlarını müəyyən edir.
- CNC dəzgahları və 3D printerlər: Kəsici alətin və ya başlığın dəqiq mövqeyini izləmək.
- Sənaye avtomatlaşdırması: Konveyer lentinin sürətini ölçmək.
- Gündəlik cihazlar: Siçanın fırlanan təkərciyi, avtomobildə və audio cihazlarda səs səviyyəsini tənzimləyən fırlanan düymələr də kiçik enkoderlərdir.
Qeyd: IT-də “encoder”in başqa mənaları
“Encoder” sözü IT-də fərqli mənalarda da işlənir və bu səhifədəki sensorla qarışdırılmamalıdır:
- Süni intellektdə: Neyron şəbəkələrinin məlumatı — mətni, şəkli — rəqəmli təsvirə çevirən hissəsi. Məsələn, Transformer arxitekturasındakı enkoder. Bu barədə Deep Learning səhifəsində oxuya bilərsiniz.
- Videoda: Videonu kiçik ölçülü formata sıxışdıran proqram və ya cihaz — video enkoder.
Nəticə
Enkoder robotların “nə qədər yol getdiyini” və “hansı sürətlə hərəkət etdiyini” dəqiq bilməsini təmin edən, naviqasiya və mövqe idarəsi üçün əsas komponentlərdən biridir. Enkoderlərlə işləməyi öyrənmək dəqiq hərəkət edən robot yaratmağın ilk addımıdır.
İstəyirsiniz ki, uşağınız robotexnika üzrə biliklərini praktikaya keçirsin? Robotexnika kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: Robotexnika kursu
Tez-tez verilən suallar
Enkoder nədir? Mühərrikin və ya valın fırlanma mövqeyini, sürətini və istiqamətini ölçən sensor növüdür. O, robotların məsafəni və sürəti dəqiq idarə etməsinə imkan yaradır.
İnkremental və mütləq enkoder arasında fərq nədir? İnkremental enkoder yalnız hərəkəti ölçür və sistem yenidən işə düşəndə sıfırlanmalıdır. Mütləq enkoder isə hər mövqe üçün unikal kod verir və elektrik kəsilsə belə mövqeyi “xatırlayır”.
Enkoder fırlanma istiqamətini necə müəyyən edir? İki kanal — A və B — vasitəsilə: onların siqnallarının hansı ardıcıllıqla gəldiyinə görə kontroller təkərin hansı tərəfə fırlandığını bilir.

