Ekzoskelet — insan bədəninin üzərindən geyilən, onun fiziki gücünü və dözümlülüyünü artıran və ya itirilmiş hərəkət qabiliyyətini bərpa etməyə kömək edən robotexnika qurğusudur. Söz “xarici skelet” mənasını verir və təbiətdəki bənzətmədən götürülüb: həşəratların, xərçəngkimilərin və hörümçəklərin skeleti bədənin içində deyil, xaricində yerləşir.
Sadə desək: ekzoskelet insanın öz gücünü artıran, geyilə bilən robot “zirehidir”. O, insanla birlikdə hərəkət edir və ona daha güclü, dözümlü olmağa və ya yenidən yeriməyə kömək edir.
Ekzoskeletin növləri
- Passiv ekzoskelet: Mühərriki yoxdur. Yaylar, elastik elementlər və mexaniki dayaqlar vasitəsilə yükü bədən üzrə yenidən bölüşdürür və yorğunluğu azaldır. Yüngül və nisbətən ucuzdur.
- Aktiv ekzoskelet: Mühərriklər, hidravlik və ya pnevmatik intiqallar (aktuatorlar) vasitəsilə istifadəçinin gücünə əlavə güc qatır. Batareya ilə işləyir və daha mürəkkəbdir.
- Yumşaq ekzoskelet (exosuit): Bərk metal çərçivə əvəzinə xüsusi parçadan və kabellərdən hazırlanır. Paltar kimi geyilir və daha rahatdır.
Ekzoskelet necə işləyir?
Aktiv ekzoskelet əsl robot kimi üç əsas hissədən ibarətdir:
- Sensorlar: İnsanın nə etmək istədiyini müəyyən edir. Bəzi sensorlar oynaqların bucağını və bədənin meylini ölçür, bəziləri isə dəri üzərindən əzələlərin elektrik siqnallarını (EMQ) oxuyur — yəni insan hərəkətə başlamazdan əvvəl onun niyyətini “hiss edir”.
- İdarəetmə bloku: Sensorlardan gələn məlumatı emal edən kompüterdir. Sadə prototiplərdə bu rolu Arduino kimi mikrokontrollerlər oynaya bilər, müasir modellərdə isə hərəkəti proqnozlaşdırmaq üçün süni intellektdən istifadə olunur.
- İntiqallar (aktuatorlar): Mühərriklər idarəetmə blokunun əmri ilə dizləri, ombaları və ya çiyinləri hərəkət etdirir.
Bu proses saniyədə yüzlərlə dəfə təkrarlanır, ona görə ekzoskeletin hərəkəti insanın öz hərəkəti ilə demək olar ki, eyni vaxtda baş verir.
Tətbiq sahələri
- Tibbi reabilitasiya: İnsult və ya zədə keçirmiş xəstələrin yenidən yeriməyi öyrənməsinə kömək edir.
- Əlilliyi olan insanlar üçün dəstək: Onurğa beyni zədələnmiş insanların müstəqil şəkildə ayağa qalxmasına və yeriməsinə imkan yaradır. Belə ekzoskeletlərin bir neçəsi artıq tibbi istifadə üçün rəsmi təsdiq alıb.
- Sənaye: Fabrik və anbar işçilərinin ağır yükləri qaldırarkən və ya uzun müddət əllərini başdan yuxarı saxlayaraq işləyərkən zədələnmə riskini azaldır. Bəzi avtomobil istehsalçıları belə ekzoskeletlərdən artıq istifadə edir.
- Hərbi sahə: Uzun məsafələrdə ağır avadanlıq daşıyarkən yorğunluğu azaltmaq üçün sınaqdan keçirilir.
Maraqlı fakt
2014-cü ildə Braziliyada keçirilən futbol üzrə Dünya Kubokunun açılış mərasimində iflic olmuş bir gənc ekzoskelet geyinərək topa zərbə vurdu. Ekzoskelet onun beyin siqnalları vasitəsilə idarə olunurdu: gəncin başındakı sensorlar onun “hərəkət etmək” niyyətini oxuyur, ekzoskelet isə bu niyyəti ayağın hərəkətinə çevirirdi.
Çətinliklər
- Çəki: Aktiv ekzoskeletlər ağır ola bilər və istifadəçidən öyrəşmə tələb edir.
- Batareya ömrü: Aktiv modellər çox enerji sərf edir və tez-tez şarj tələb edir.
- Qiymət: Tibbi ekzoskeletlər hələ də çox bahalıdır və hər kəs üçün əlçatan deyil.
- Fərdi uyğunlaşma: Hər insanın bədən ölçüləri və hərəkət tərzi fərqli olduğu üçün cihazı dəqiq tənzimləmək lazımdır.
Nəticə
Ekzoskelet insan bədəni ilə robotexnikanın birləşdiyi innovativ texnologiyadır. O, tibbdə və sənayedə həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır. Mexanika, elektronika, proqramlaşdırma və biologiyanı birləşdirdiyi üçün gələcəyin mühəndisləri üçün ən maraqlı sahələrdən biridir.
İstəyirsiniz ki, uşağınız robotexnika üzrə biliklərini praktikaya keçirsin? Robotexnika kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: Robotexnika kursu
Tez-tez verilən suallar
Ekzoskelet nədir? İnsan bədəninin üzərindən geyilən, fiziki gücü artıran və ya hərəkət qabiliyyətini bərpa edən robotexnika qurğusudur.
Ekzoskelet ilə robot geyimi eyni şeydirmi? Bəli, ekzoskelet bəzən “geyilə bilən robot” da adlanır: o, insan bədəninin üzərinə geyilir və onunla birlikdə hərəkət edir.
Ekzoskelet insanın niyyətini necə başa düşür? Sensorlar vasitəsilə: onlar oynaqların hərəkətini, bədənin meylini və ya əzələlərin elektrik siqnallarını ölçür. Bəzi eksperimental sistemlər isə birbaşa beyin siqnallarını oxuyur.