Döngü nədir?
Döngü (dövr, Loop) — müəyyən əmrin və ya əmrlər blokunun təkrar-təkrar icra olunması üçün istifadə olunan proqramlaşdırma strukturudur. Döngülər sayəsində eyni kodu dəfələrlə yazmaq əvəzinə onu avtomatik təkrarlamaq olar. Bu, proqramı daha qısa, oxunaqlı və səhvsiz edir.
Sadə desək: müəllim “lövhəyə 100 dəfə ‘Mən dərsə gecikməyəcəyəm’ yaz” desə, insan bunu 100 dəfə əl ilə yazar. Proqramçı isə bir sətirlik döngü yazar və kompüter bu işi saniyənin bir hissəsində görər.
Döngü növləri
Python-da ən çox istifadə olunan iki döngü növü var:
- for döngüsü — əvvəlcədən məlum olan sayda təkrar üçün və ya siyahının elementlərini bir-bir keçmək üçün istifadə olunur.
- while döngüsü — müəyyən şərt doğru (Boolean dəyəri true) olduğu müddətcə təkrarlanır.
Nümunələr
for döngüsü: Tutaq ki, meyveler adlı siyahıda “alma”, “armud” və “banan” var. for meyve in meyveler: print(meyve) yazdıqda döngü siyahının hər elementini bir-bir götürür və ekrana çıxarır. Nəticədə ekranda ardıcıl olaraq alma, armud və banan sözləri görünür.
Müəyyən sayda təkrar üçün range() funksiyasından istifadə olunur: for i in range(5) yazdıqda döngü 5 dəfə işləyir, dəyişən i isə 0-dan 4-ə qədər qiymət alır.
while döngüsü: Əvvəlcə i = 0 yazılır. Sonra while i < 3: şərti ilə döngü başlayır: hər dəfə i-nin qiyməti ekrana çıxarılır və i += 1 əmri ilə bir vahid artırılır. Nəticədə ekranda 0, 1 və 2 görünür. i 3-ə çatanda şərt yalan olur və döngü dayanır.
Döngünü idarə etmək
- break — döngünü vaxtından əvvəl dayandırır. Məsələn, siyahıda axtarılan element tapılan kimi axtarışı bitirmək üçün.
- continue — cari addımı ötürüb növbəti addıma keçir. Məsələn, siyahıdakı mənfi ədədləri nəzərə almamaq üçün.
İç-içə döngülər
Bir döngünün içində başqa döngü də ola bilər. Məsələn, vurma cədvəlini çap etmək üçün xarici döngü 1-dən 10-a qədər sətirləri, daxili döngü isə hər sətirdəki sütunları keçir.
Diqqət: sonsuz döngü
while döngüsündə şərt heç vaxt yalan olmursa, döngü dayanmadan davam edir. Bu, sonsuz döngü adlanır və proqramın “donmasına” səbəb olur. Məsələn, yuxarıdakı nümunədə i += 1 sətrini unutsaq, i həmişə 0 qalacaq və döngü heç vaxt bitməyəcək. Bu, yeni başlayanların ən çox rast gəldiyi bug-lardan biridir.
Bəzən isə sonsuz döngü qəsdən istifadə olunur. Məsələn, Arduino proqramlarındakı loop() funksiyası cihaz işlədiyi müddətcə dayanmadan təkrarlanır: robot sensordan məlumat oxuyur, qərar verir, mühərrikləri idarə edir və yenidən əvvələ qayıdır.
Digər dillərdə və Scratch-də döngülər
Döngülər demək olar ki, bütün proqramlaşdırma dillərində var. Məsələn, JavaScript-də for, while və do...while döngüləri istifadə olunur. Uşaqlar üçün vizual proqramlaşdırma mühiti olan Scratch-də isə döngülər “10 dəfə təkrarla” və “həmişə təkrarla” kimi rəngli bloklar şəklindədir. Bu, döngü anlayışını öyrənməyin ən asan yoludur.
Döngülər harada istifadə olunur?
- Siyahının və ya lüğətin (dictionary) bütün elementlərini emal etmək
- Müəyyən şərt ödənilənə qədər hesablama aparmaq
- Təkrarlanan işləri avtomatlaşdırmaq — məsələn, yüzlərlə faylın adını dəyişmək
- Məlumatları təhlil etmək və alqoritmlər qurmaq
- Oyunlarda: oyun dövrü hər saniyədə onlarla dəfə ekranı yeniləyir, düymələri yoxlayır və personajları hərəkət etdirir
Nəticə
Döngü dəyişənlər və şərtlərlə yanaşı proqramlaşdırmanın üç əsas qurucu elementindən biridir. Onu yaxşı başa düşmək istənilən proqramlaşdırma dilini öyrənmək üçün möhkəm təməl yaradır.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

