DARK WEB (Darknet) nədir?

Dark Web (ing. dark — “qaranlıq” + web — “şəbəkə”), həmçinin darknet — Google kimi axtarış sistemləri tərəfindən indekslənməyən və adi brauzerlərlə açılmayan internetin gizli hissəsidir. Ona daxil olmaq üçün xüsusi proqram təminatı — çox vaxt Tor (The Onion Router) brauzeri — tələb olunur.

İnternetin üç səviyyəsi arasındakı fərqi başa düşmək vacibdir:

• Surface Web (səth vebi) — adi istifadəçinin gördüyü və axtarış sistemlərinin indekslədiyi bütün veb saytlar.
• Deep Web (dərin veb) — parolla qorunan və axtarışda görünməyən hissələr: e-poçt qutunuz, bank hesabınız, şirkətlərin daxili verilənlər bazaları, tibbi arxivlər. Deep Web internetin ən böyük hissəsidir və onun böyük qismi tamamilə adi, qanuni məzmundur.
• Dark Web (qaranlıq veb) — anonimlik üçün xüsusi qurulmuş və xüsusi alətlər olmadan əlçatmaz olan ən gizli qat.

Necə işləyir?

• Tor şəbəkəsi: Tor istifadəçinin trafikini şifrələyir və onu dünyanın müxtəlif yerlərindəki, adətən üç ara serverdən (relay) keçirir. Hər server zəncirdə yalnız əvvəlki və növbəti qovşağı bilir, bütün marşrutu yox. Nəticədə istifadəçinin real IP ünvanını müəyyən etmək çox çətinləşir.
• Soğan kimi şifrələmə: Məlumat bir neçə qat şifrələnir və hər server yalnız öz qatını “soyur” — soğanın qabıqları kimi. “The Onion Router” (“Soğan marşrutlaşdırıcısı”) adı da məhz buradan gəlir.
• Onion ünvanları: Darknetdəki saytların .onion ilə bitən xüsusi ünvanları var. Bu ünvanlar adi domen sistemində qeydiyyatdan keçmir və adi brauzerdə açılmır.

Qeyd: Tor və VPN tez-tez qarışdırılır. VPN trafikinizi bir şirkətin serveri vasitəsilə ötürür və həmin şirkət sizin kim olduğunuzu bilə bilər. Tor isə trafiki bir neçə müstəqil serverdən keçirir və heç bir server bütün marşrutu bilmir.

Darknetdə nə var?

Qanuni istifadə: Senzura olan ölkələrdə jurnalistlər və hüquq müdafiəçiləri darknetdən təhlükəsiz ünsiyyət üçün istifadə edirlər. WikiLeaks sənədləri məhz bu yolla qəbul edirdi. BBC, The New York Times, Facebook və hətta ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (CIA) öz .onion saytları var — onlar senzuranın olduğu ölkələrdəki istifadəçilərə çatmaq və anonim mənbələrdən məlumat almaq üçün yaradılıb.

Qeyri-qanuni istifadə: Darknetin ən çox məşhurlaşan tərəfi budur. Burada oğurlanmış bank kartı məlumatlarının, şəxsi məlumatların, zərərli proqramların (malware), qadağan olunmuş maddələrin və saxta sənədlərin satıldığı qara bazarlar fəaliyyət göstərir. Kiber cinayətkarlar burada hətta hazır ransomware “xidmətləri” də satırlar. Ödənişlər adətən blockchain əsaslı kriptovalyutalarla aparılır.

Məşhur hadisələr

• Silk Road (2011–2013): Darknetin ilk və ən məşhur qara bazarı. Mövcud olduğu iki il ərzində burada 1,2 milyard dollardan çox dəyərində əməliyyat aparılıb. Yaradıcısı Ross Ulbricht 2013-cü ildə FTB tərəfindən həbs edilib və ömürlük həbsə məhkum olunub. 2025-ci ilin yanvarında isə ABŞ prezidenti Donald Tramp tərəfindən əfv edilib.
• Yahoo məlumat sızması: 2013-cü ildə baş verən və Yahoo-nun bütün 3 milyard hesabını əhatə edən sızma tarixin ən böyük məlumat sızmalarından biridir. Yahoo bunu yalnız 2016–2017-ci illərdə açıqlayıb, Yahoo sızmalarından əldə edilmiş məlumatların bir hissəsi isə darknetdə satışa çıxarılıb.
• AlphaBay (2017): O dövrdə ən böyük darknet bazarı FTB, DEA, Avropol və digər ölkələrin hüquq-mühafizə orqanlarının birgə əməliyyatı ilə bağlanıb. Platformanın yüz minlərlə istifadəçisi var idi.

Miflər və reallıq

Mif: Darknet yalnız cinayətkarlar üçündür.

Reallıq: Tor istifadəçilərinin əksəriyyəti ondan adi saytlara anonim daxil olmaq və məxfiliyi qorumaq üçün istifadə edir. Lakin .onion saytlarının özündə qeyri-qanuni məzmunun payı həqiqətən böyükdür.

Mif: Darknetə daxil olmaq qanunsuzdur.

Reallıq: Əksər ölkələrdə Tor-dan istifadənin özü qanunsuz deyil. Qanunsuz olan konkret hərəkətlərdir: qadağan olunmuş malların alınması, oğurlanmış məlumatlarla ticarət və s.

Mif: Darknetdə tamamilə anonim qalmaq mümkündür.

Reallıq: Tor anonimliyi xeyli artırır, amma 100% zəmanət vermir. İstifadəçinin səhvləri, zərərli proqramlar və ya şəbəkə qovşaqlarının ələ keçirilməsi şəxsiyyəti üzə çıxara bilər. Silk Road-un yaradıcısı da məhz kiçik bir səhvinə görə tapılıb.

Valideynlər üçün

Darknet haqqında video və məqalələr uşaqlarda maraq oyada bilər. Onlara izah etmək vacibdir ki, darknet “gizli macəra” deyil: orada zərərli proqramlara yoluxmaq, fırıldaqçıların hədəfinə çevrilmək və uşaqlar üçün təhlükəli məzmunla qarşılaşmaq riski çox yüksəkdir. “Sadəcə maraq üçün baxmaq” da kompüteri və şəxsi məlumatları riskə ata bilər. Bu mövzunu yasaq kimi deyil, açıq söhbət kimi müzakirə etmək daha effektivdir.

Darknet təhlükələrindən necə qorunmalı?

Darknetə heç vaxt daxil olmasanız belə, məlumatlarınız orada satıla bilər — məsələn, hesabınızın olduğu saytdan sızma baş verərsə. Ona görə:

• Hər xidmət üçün unikal parollardan və parol menecerindən istifadə edin.
• Bütün vacib hesablarda iki mərhələli identifikasiyanı (2FA) aktivləşdirin.
• HaveIBeenPwned kimi xidmətlər vasitəsilə e-poçt ünvanınızın məlumat sızmalarında yer alıb-almadığını mütəmadi yoxlayın.
• İş e-poçtunuzu üçüncü tərəf xidmətlərdə qeydiyyat üçün istifadə etməyin.
• Bank kartlarınızdakı şübhəli əməliyyatları izləyin.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? Kibertəhlükəsizlik kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: Kibertəhlükəsizlik kursu