Compress nədir?
Compress (sıxışdırma) — məlumatların və ya faylların ölçüsünü kiçiltmək üçün istifadə olunan prosesdir. Sıxışdırma xüsusi alqoritmlər vasitəsilə məlumatdakı təkrarlanan və artıq hissələri daha qısa formada yazır və beləliklə faylın tutduğu yeri azaldır. Faylın ölçüsü baytlarla ölçüldüyü üçün sıxışdırmanın nəticəsi də baytlarla, məsələn, “10 MB-lıq fayl 3 MB oldu” kimi ifadə olunur.
Sıxışdırmanın əsas məqsədləri yaddaşda yer qənaət etmək və məlumatların şəbəkə üzərindən daha sürətli ötürülməsini təmin etməkdir. Mətn, şəkil, video və audio fayllarının hamısını sıxışdırmaq mümkündür.
Sıxışdırma necə işləyir? Sadə nümunə
Təsəvvür edin ki, belə bir mətn var: AAAAABBB. Onu hərf-hərf yazmaq əvəzinə qısaca 5A3B kimi yazmaq olar: “5 dənə A, 3 dənə B”. Nəticədə 8 simvol 4 simvola endi, amma heç bir məlumat itmədi — 5A3B-dən ilkin mətni tam bərpa etmək olar. Real sıxışdırma alqoritmləri daha mürəkkəbdir, amma əsas ideya eynidir: təkrarları tapıb daha qısa yazmaq.
Sıxışdırmanın növləri:
- İtkili sıxışdırma (Lossy Compression): Bu üsulda fayl sıxışdırılarkən insanın demək olar ki, hiss etmədiyi bəzi detallar birdəfəlik silinir. Bu üsul daha çox şəkil, video və səs fayllarında istifadə olunur. JPEG şəkil formatı və MP3 audio formatı itkili sıxışdırmanın nümunələridir. Bu üsul fayl ölçüsünü çox azaldır, lakin keyfiyyətin bir qədər düşməsinə səbəb ola bilər. Diqqət: JPEG faylını təkrar-təkrar redaktə edib yadda saxladıqda keyfiyyət hər dəfə bir az da azalır.
- İtkisiz sıxışdırma (Lossless Compression): Bu üsulda heç bir məlumat itirilmir — sıxışdırılmış fayl ilkin vəziyyətinə tam bərpa edilə bilər. ZIP və PNG formatları itkisiz sıxışdırmaya misaldır. Bu üsul mətn sənədləri, proqram təminatı və bir hərfin, bir rəqəmin belə dəyişməsinin yolverilməz olduğu digər fayllar üçün istifadə olunur.
Sıxışdırmanın faydaları:
- Yaddaşa qənaət: Sıxışdırılmış fayllar daha az yer tutur — bu, həm diskdə, həm də bulud yaddaşında saxlama xərclərini azaldır.
- Ötürmə sürətinin artması: Fayl kiçildiyi üçün onun şəbəkə üzərindən göndərilməsi və ya yüklənməsi daha az bandwidth tələb edir və daha sürətli olur.
- Arxivləşdirmə: Çoxlu sayda faylı və qovluğu bir faylda toplamaq olar. Bu, onları göndərməyi və ehtiyat nüsxə (backup) kimi saxlamağı asanlaşdırır.
Qeyd: Sıxışdırma məlumatı qorumur. Arxivə parol qoymaq ayrıca funksiyadır və şifrələmə vasitəsilə işləyir. Üstəlik, zədələnmiş arxiv faylı bəzən içindəki bütün faylların itməsinə səbəb ola bilər, ona görə vacib arxivlərin bir neçə nüsxəsini saxlamaq tövsiyə olunur.
💡 Praktik məsləhət: Artıq sıxışdırılmış faylları — JPEG, MP3, MP4 — ZIP arxivinə salmaq onların ölçüsünü demək olar ki, azaltmır, çünki onların içində “sıxışdırılacaq” təkrarlar artıq qalmayıb.
Formatlar və alqoritmlər:
Gündəlik həyatda rast gəldiyimiz fayl formatları daxilində müəyyən alqoritmlərdən istifadə edir:
- ZIP: Ən geniş yayılmış itkisiz arxiv formatıdır. Daxilində əsasən DEFLATE alqoritmindən istifadə edir.
- RAR və 7z: Adətən ZIP-dən daha güclü sıxışdırma təmin edən arxiv formatlarıdır.
- GZIP və Brotli: Veb serverlərdə geniş istifadə olunur: server səhifəni sıxışdırılmış şəkildə göndərir, brauzer isə onu avtomatik açır. Bu, saytların daha sürətli yüklənməsini təmin edir.
- LZ77, LZ78 və Huffman kodlaşdırması: Müasir itkisiz sıxışdırmanın əsasında duran klassik alqoritmlərdir. Məsələn, DEFLATE LZ77 ilə Huffman kodlaşdırmasını birləşdirir.
Nəticə
Sıxışdırma məlumatların daha səmərəli saxlanılması və ötürülməsi üçün vacib vasitədir. Hər dəfə ZIP faylı açanda, telefonda şəkil çəkəndə, musiqi dinləyəndə və ya veb sayta daxil olanda, arxa planda sıxışdırma alqoritmləri işləyir.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu