Jet School Logo

Debugging nədir?

Debugging (sazlama) — kodda olan bug-ları (səhvləri) tapmaq, təhlil etmək və düzəltmək prosesidir. Söz ingiliscə “bug” (böcək) sözündən yaranıb — “de-bugging” hərfi mənada “böcəklərdən təmizləmək” deməkdir.

Sadə desək: debugging proqramın niyə gözlənildiyi kimi işləmədiyini araşdırıb problemi tapmaq və aradan qaldırmaqdır — eynilə detektivin cinayəti araşdırması kimi.

“Bug” sözünün maraqlı tarixi

1947-ci ildə Harvard Universitetinin Mark II kompüteri səhv işləməyə başlayır. Grace Hopper-in komandası səbəbi axtararkən kompüterin relesinin içində ilişib qalmış güvə tapır. Güvə jurnala yapışdırılır və yanına zarafatla “bug-ın tapıldığı ilk real hal” yazılır. Maraqlıdır ki, bu zarafat “bug” sözünün mühəndislikdə artıq işləndiyini göstərir: texniki nasazlıqları hələ 19-cu əsrdə, Tomas Edisonun dövründə belə adlandırırdılar.

Xətaların növləri

  1. Sintaksis xətaları: Kod dilin qaydalarına uyğun yazılmayıb — məsələn, mötərizə bağlanmayıb. Proqram ümumiyyətlə işə düşmür, amma xəta mesajı problemin yerini adətən dəqiq göstərir. Bu, ən asan tapılan xətalardır.
  2. İcra zamanı xətaları (runtime errors): Proqram işə düşür, amma işləyərkən dayanır — məsələn, sıfıra bölmə və ya mövcud olmayan fayla müraciət.
  3. Məntiqi xətalar: Proqram işləyir və heç bir xəta vermir, amma səhv nəticə çıxarır. Bunlar ən çətin tapılan xətalardır.

Debugging prosesi necə aparılır?

  1. Problemi təkrarlamaq: Bug-ın hansı şəraitdə baş verdiyini müəyyənləşdirmək.
  2. Xəta mesajını diqqətlə oxumaq: Mesaj çox vaxt problemin növünü və sətir nömrəsini göstərir.
  3. Problemin yerini daraltmaq (izolyasiya): Problemin kodun hansı hissəsində olduğunu müəyyənləşdirmək.
  4. Səbəbi tapmaq: Kodu addım-addım izləyərək xətanın kök səbəbini aşkarlamaq.
  5. Düzəltmək: Kodu düzəltmək.
  6. Yenidən yoxlamaq: Düzəlişin işlədiyini və yeni problem yaratmadığını təsdiqləmək.

Nümunə: məntiqi xətanın tapılması

Şagirdin qiymətlərinin ortasını hesablayan funksiya:

python

def orta_qiymet(qiymetler):

return sum(qiymetler) / 3

print(orta_qiymet([5, 4])) # 3.0 — amma 4.5 olmalı idi!

Proqram xəta vermir, amma nəticə səhvdir. Səbəbi tapmaq üçün aralıq dəyişənləri ekrana çıxarırıq (print debugging):

python

def orta_qiymet(qiymetler):

cem = sum(qiymetler)

print("Cəm:", cem, "Say:", len(qiymetler)) # Cəm: 9 Say: 2

return cem / 3

İndi aydın görünür: cəm düzgündür, amma həmişə 3-ə bölürük. Düzgün variant cem / len(qiymetler)-dir.

Debugging üsulları və alətləri

  • Print/Log debugging: Kodun müxtəlif yerlərinə dəyişənlərin dəyərini çıxaran sətirlər əlavə etmək. Ən sadə və hər yerdə işləyən üsuldur.
  • Debugger alətləri: Kodu sətir-sətir icra etməyə və hər addımda dəyişənlərin vəziyyətini izləməyə imkan verən proqramlar. Onlar VS Code kimi IDE-lərə və brauzerlərin tərtibatçı alətlərinə (DevTools) daxildir.
  • Breakpoint (dayanma nöqtəsi): Kodun müəyyən sətrində icranı dayandırıb həmin andakı vəziyyəti araşdırmaq.
  • “Rezin ördək” üsulu (rubber duck debugging): Kodunuzu sətir-sətir, ucadan bir oyuncağa — məsələn, rezin ördəyə — izah edin. Səslənə gülməli gəlsə də, izah zamanı səhvi çox vaxt özünüz görürsünüz.
  • Süni intellekt köməkçiləri: Copilot kimi alətlər xəta mesajlarını izah etməyə və düzəliş təklif etməyə kömək edir. Amma onların təklifləri də yoxlanmalıdır: AI bəzən səhv düzəliş təklif edə bilər.

Ən çətin bug-lar

Bəzi xətalar yalnız nadir hallarda, müəyyən şəraitdə baş verir. Məsələn, bir neçə prosesin bir-birini gözləyib donması — deadlock — çox vaxt yalnız yük altında görünür. Belə xətaları təkrarlamaq və tapmaq xüsusi səbir və təcrübə tələb edir.

Nəticə

Debugging proqramçılıq peşəsinin ayrılmaz hissəsidir: istənilən təcrübəli proqramçı vaxtının əhəmiyyətli hissəsini məhz buna sərf edir. Səhv etmək proqramlaşdırmanın normal hissəsidir — vacib olan onu tapıb düzəltməyi bacarmaqdır. Bu bacarıq həm də məntiqi düşüncəni və səbri inkişaf etdirir.

İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? IT və Kompüter Mühəndisliyi kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: IT və Kompüter Mühəndisliyi kursu

Tez-tez verilən suallar

Debugging nədir? Kodda olan bug-ları tapmaq, təhlil etmək və düzəltmək prosesidir.

Debugging üçün ən yaxşı üsul hansıdır? Bu, problemin növündən asılıdır. Debugger alətləri (breakpoint-lərlə) kodun daxili vəziyyətini real vaxtda görməyə imkan verdiyi üçün çox vaxt daha effektivdir. Print/log debugging isə sadədir və debugger-in istifadə oluna bilmədiyi yerlərdə, məsələn, serverdə işləyən proqramlarda əvəzolunmazdır.

Tədris sahələrimiz barədə məlumat almaq üçün qeydiyyatdan keçin

IT Sahəsini öyrənməyə başla