Tor Brauzer nədir?

Tor (The Onion Router, "soğan marşrutlaşdırıcı") — istifadəçinin trafikini bir neçə şifrələmə qatından keçirərək anonimləşdirən pulsuz, açıq mənbəli şəbəkədir — soğanın qatlarına bənzətmədən məhz bu adı alıb (Myra Security). "Soğan marşrutlaşdırma" konsepsiyası 90-cı illərin ortalarında ABŞ Hərbi-Dəniz Qüvvələrində kəşfiyyat məlumatlarını təhlükəsiz ötürmək üsulu kimi yaranıb, sonra texnologiyanı DARPA agentliyi inkişaf etdirib, 2006-cı ildə isə şəbəkəni bu günə qədər dəstəkləyən qeyri-kommersiya təşkilatı The Tor Project yaradılıb (blog.xeovo.com).

Bu gün şəbəkə dünya üzrə könüllülərin dəstəklədiyi yeddi mindən çox qovşaqdan (relay) ibarətdir — məhz onlar istifadəçinin izlənməsini demək olar ki, mümkünsüz edir (Tor avatar FAQ).

NECƏ İŞLƏYİR?

Soğan prinsipi. İstifadəçinin məlumatları bir neçə dəfə ardıcıl — qat-qat — şifrələnir, sonra şəbəkənin təsadüfi seçilmiş qovşaqlarından ibarət zəncir vasitəsilə göndərilir. Hər qovşaq yalnız bir şifrələmə qatını açır, paketin hara göndəriləcəyini öyrənir və bundan başqa heç nə bilmir (techmonitor.ai).

Zəncirdə üç qovşaq növü. Giriş qovşağı (guard/entry node) istifadəçinin həqiqi IP-sini bilir, amma sorğunun son hədəfini bilmir. Aralıq qovşaqlar heç birini bilmir — yalnız zəncirdəki əvvəlki və növbəti addımı. Çıxış qovşağı (exit node) sorğunu hədəf saytına göndərir və məzmunu görür, amma ilkin IP-ni bilmir (serverspace.io). Buna görə zəncirdəki heç bir qovşaq eyni vaxtda "kim" və "haraya" sualına birlikdə cavab bilmir.

Tor Browser. Şəbəkəyə girişin əsas yolu Firefox əsaslı, rəqəmsal izi minimuma endirmək üçün xüsusi konfiqurasiya edilmiş brauzerdir: o, izləyiciləri bloklayır, sessiyalar arasında cookie-ləri təmizləyir və bütün trafiki Tor şəbəkəsi üzərindən marşrutlaşdırır (educative.io).

Gizli xidmətlər (.onion). Tor vasitəsilə .onion domenli saytlara da giriş mümkündür — onlar adi axtarış sistemləri tərəfindən indeksləşdirilmir və yalnız şəbəkə daxilində əlçatandır, şifrələmə isə təkcə istifadəçini deyil, saytın özünü də qoruyaraq onun real yerləşdiyi yeri gizlədir (educative.io).

MƏŞHUR TƏTBİQ HALLARI

Sərt senzuralı ölkələrdə jurnalistlər, insan haqları müdafiəçiləri və fəallar bloklamaları təhlükəsiz keçmək və izlənmə riski olmadan mənbələrlə əlaqə saxlamaq üçün Tor-dan istifadə edirlər (Tor avatar FAQ). Kibertəhlükəsizlikdə şəbəkədən həm threat intelligence tədqiqatçıları — darknet forumlarına real IP-ni açmadan təhlükəsiz giriş üçün, həm də adi istifadəçilər — serfinq zamanı baza məxfilik qorunması üçün istifadə edir. Tor üzərində qurulmuş xüsusi alətlər də var: məsələn, OnionShare şəbəkə vasitəsilə anonim və təhlükəsiz fayl mübadiləsinə imkan verir (serverspace.io).

MİFLƏR VƏ REALLIQ

Mif: Tor darknet və qanunsuz fəaliyyətin sinonimidir. Reallıq: Tor həqiqətən "qaranlıq şəbəkə"yə giriş ilə assosiasiya olunsa da, insanların şəbəkə vasitəsilə etdiyi hərəkətlərin əksəriyyəti tamamilə qanunidir — adi sayt baxışı, senzuranın keçilməsi, məxfiliyin qorunması (blog.xeovo.com).

Mif: Tor istənilən şəraitdə sizi 100% anonim edir. Reallıq: Tor izlənməni xeyli çətinləşdirir, amma tam zəmanət vermir — sayt HTTPS istifadə etmirsə, çıxış qovşağı şifrələnməmiş trafiki görür, istifadəçinin özünün davranış səhvləri isə (şəxsiyyəti açan hesablara giriş) onu şəbəkədən asılı olmayaraq deanonimləşdirə bilər.

TƏHLÜKƏSİZ VƏ QANUNI NECƏ İSTİFADƏ ETMƏLİ

• Tor Browser-i yalnız Tor Project-in rəsmi saytından yükləyin, üçüncü tərəf mənbələrindən deyil.
• Tor üzərindən şəxsiyyətinizi aça biləcək şəxsi hesablara (e-poçt, sosial media) daxil olmayın — bu, anonimliyin mənasını sıfırlayır.
• Mümkün olduqda saytların HTTPS versiyasından istifadə edin ki, məlumatlar çıxış qovşağından sonra da şifrələnmiş qalsın.
• Yadda saxlayın: Tor şəbəkəsinin özü demək olar ki, hər yerdə qanunidir, amma şəbəkə daxilindəki hərəkətlərə görə məsuliyyət istifadəçinin üzərindədir — qanunsuz məzmuna giriş alətdən asılı olmayaraq qanunsuz olaraq qalır.

Faydalı linklər:

• The Tor Project rəsmi sayt: torproject.org
• The Tor Project — hazırlayıcı təşkilat: torproject.org/about
• OnionShare — anonim fayl mübadiləsi: onionshare.org
• Tor Metrics — şəbəkənin rəsmi statistikası: metrics.torproject.org

Bu cür şəbəkə və anonimlik texnologiyalarını sadəcə tərif səviyyəsində deyil, praktiki şəkildə öyrənmək istəyirsinizsə — JET School-da kibertəhlükəsizlik kursuna qoşulun.