Firewall nədir?
Firewall (şəbəkə ekranı, brandmauer) — kompüterləri və şəbəkələri kənar təhlükələrdən qoruyan, şəbəkə trafikinə nəzarət edən və müəyyən təhlükəsizlik qaydalarına əsasən məlumat axınını tənzimləyən proqram və ya fiziki cihazdır. O, kompüterə və ya şəbəkəyə daxil olan və oradan çıxan məlumat paketlərini yoxlayır, yalnız icazə verilmiş bağlantıları buraxır, qalanlarını isə bloklayır.
Ad haradan gəlir?
“Firewall” ingiliscə “yanğın divarı” deməkdir. Binalarda yanğın divarı alovun bir hissədən digərinə keçməsinin qarşısını alır. Kompüter firewall-u da eynilə təhlükənin şəbəkənin bir hissəsindən — məsələn, internetdən — digərinə — sizin ev və ya ofis şəbəkənizə — keçməsinə mane olur.
Sadə desək: firewall binanın girişindəki mühafizəçiyə bənzəyir. O, siyahıya baxır: kimin içəri girə biləcəyini, kimin çıxa biləcəyini müəyyən edir və naməlum qonaqları qapıda saxlayır.
Firewall necə qərar verir?
Firewall hər bağlantını əvvəlcədən təyin olunmuş qaydalar əsasında yoxlayır. Bu qaydalar adətən aşağıdakılara baxır:
- Haradan və haraya: göndərənin və qəbul edənin IP ünvanı;
- Hansı “qapıdan”: bağlantının istifadə etdiyi port — məsələn, veb saytlar üçün 443-cü port;
- Hansı “dildə”: istifadə olunan protokol.
Nümunə: Naməlum IP ünvanından kimsə sizin kompüterinizə birbaşa qoşulmağa çalışır. Belə bağlantıya icazə verən qayda olmadığı üçün firewall onu bloklayır. Siz isə brauzerdə etibarlı sayt açanda firewall bu bağlantıya icazə verir, çünki onu siz özünüz başlatmısınız.
Firewall nə üçün vacibdir?
- İcazəsiz girişin qarşısını alır: Şəbəkəyə icazəsiz daxil olmağa çalışan hakerlərin və zərərli proqramların yolunu kəsir.
- Proqramların internetə çıxışına nəzarət edir: Məsələn, arxa planda gizlicə işləyən şübhəli proqramın internetlə əlaqə qurmasını bloklaya bilər.
- İstifadəyə nəzarət: Uşaqlar üçün təhlükəli saytları və ya iş vaxtı məhsuldarlığı azaldan xidmətləri bloklamağa imkan verir.
- Hadisələri qeydə alır (loglama): Bütün daxil olan və çıxan bağlantıları qeyd edir. Bu qeydlər sonradan hücumları araşdırmaq üçün istifadə olunur.
- Hücumların təsirini azaldır: Bəzi firewall-lar DDoS hücumları zamanı zərərli trafiki süzməyə kömək edir.
Firewall və antivirus
Bu iki alət fərqli işlər görür və bir-birini əvəz etmir:
- Firewall — şəbəkə bağlantılarına nəzarət edir: kimin kiminlə və hansı yolla əlaqə qura biləcəyini müəyyən edir.
- Antivirus — kompüterdəki faylları və proqramları yoxlayır, zərərli proqramları (malware) tapır və zərərsizləşdirir.
Firewall bir çox hücumu şəbəkə səviyyəsində dayandırır, amma icazə verilmiş yolla gələn zərərli faylı — məsələn, e-poçt qoşmasını və ya internetdən yüklənmiş proqramı — tuta bilməyə bilər. Məhz bu halda antivirus lazımdır.
Firewall növləri
Harada yerləşdiyinə görə:
- Proqram (software) firewall: Əməliyyat sistemində quraşdırılmış proqramdır. Məsələn, Windows-da standart olaraq aktiv olan Windows Defender Firewall.
- Aparat (hardware) firewall: İnternet ilə daxili şəbəkə arasında yerləşən ayrıca cihazdır. Şirkətlərdə istifadə olunur. Hətta ev routeriniz də sadə daxili firewall-a malikdir.
- Bulud (cloud) firewall: İnternetdə xidmət kimi təqdim olunan firewall-dur. Bulud infrastrukturları və paylanmış şəbəkələr üçün istifadə olunur.
İş prinsipinə görə — inkişaf mərhələləri:
- Paket filtri: Hər paketi ayrıca, yalnız IP ünvanına və porta görə yoxlayır. Ən sadə və ən köhnə növdür.
- Vəziyyəti izləyən (stateful) firewall: Aktiv bağlantıları “yadda saxlayır”. Məsələn, sizin başlatdığınız sorğuya gələn cavabı buraxır, amma kənardan gələn gözlənilməz sorğunu bloklayır.
- Yeni nəsil firewall (NGFW): Paketlərin məzmununu dərindən təhlil edir (Deep Packet Inspection), konkret tətbiqləri tanıyır və IDS/IPS kimi hücum aşkarlama funksiyalarını özündə birləşdirir.
Ayrıca bir növ isə WAF (Web Application Firewall)-dur. O, veb saytları və veb tətbiqləri SQL inyeksiyası kimi xüsusi hücumlardan qoruyur.
Firewall-un məhdudiyyətləri
Firewall güclü alətdir, amma hər şeydən qorumur:
- Fişinq hücumlarından: İstifadəçi parolunu saxta sayta özü daxil edirsə, firewall buna mane olmur.
- Daxili təhlükələrdən: Hücum artıq şəbəkənin içindən gəlirsə — məsələn, yoluxmuş fləş kartdan — firewall onu görməyə bilər.
- Şifrələnmiş trafikdən: Adi firewall şifrələnmiş bağlantıların içinə baxa bilmir.
Ona görə müasir təhlükəsizlik çoxqatlı müdafiəyə əsaslanır: firewall şəbəkənin “darvazasını” qoruyur, antivirus və EDR cihazların içini izləyir, IDS/IPS şübhəli fəaliyyəti aşkarlayır, istifadəçilər isə təhlükəsizlik qaydalarını bilir.
Nəticə
Firewall kibertəhlükəsizliyin əsas dayaqlarından biridir. Onsuz kompüter və şəbəkə müxtəlif hücumlar qarşısında müdafiəsiz qala bilər. Fərdi istifadəçilər üçün əməliyyat sistemindəki daxili firewall və routerin firewall-u adətən kifayət edir — əsas odur ki, onlar söndürülməsin. Şirkətlər üçün isə daha güclü və kompleks həllər vacibdir.
İstəyirsiniz ki, bu biliyi praktikaya keçirib real nəticələr əldə edəsiniz? Kibertəhlükəsizlik kursumuzla addım-addım öyrənməyə başlayın. Ətraflı məlumat üçün linkə keçid edin: Kibertəhlükəsizlik kursu

