Cihaz sürücüsü, əməliyyat sisteminin və proqramların kompüterə qoşulmuş fiziki aparat vasitələri ilə düzgün şəkildə ünsiyyət qurmasına imkan verən xüsusi proqram təminatıdır. Bu sürücülər olmasaydı, əməliyyat sistemi kompüterə qoşulmuş printer, siçan, klaviatura, qrafik kartı, səs kartı, şəbəkə adapteri, USB cihazı və digər aparatları tanıya və onlarla işləyə bilməzdi.

Necə işləyir?

Hər bir fiziki cihazın özünəməxsus texniki funksiyaları və əməliyyat qaydası olur. Əməliyyat sistemi isə bu müxtəliflikləri birbaşa dəstəkləyə bilməz. Bu problemi həll etmək üçün cihaz istehsalçıları öz aparatlarına uyğun sürücülər hazırlayırlar, yəni əməliyyat sisteminə həmin cihazın necə işlədiyini “öyrədən” təlimat faylı yaradırlar.

Məsələn, printerdən istifadə edərkən siz sənədi “Çap et” klikləyirsiniz. Əməliyyat sistemi bu əmrə cavab olaraq printer sürücüsünə müraciət edir. Sürücü isə həmin əmri printerin başa düşə biləcəyi texniki siqnallara çevirir və ona ötürür. Printer bu siqnallara uyğun olaraq sənədi çap edir.

Cihaz sürücüsünün əsas funksiyaları:

• Cihazın əməliyyat sistemi tərəfindən tanınmasını təmin etmək;
• Cihaza göndərilən əmr və məlumatları şərh edib icra etmək;
• Cihazdan daxil olan məlumatları əməliyyat sisteminə uyğun formada təqdim etmək;
• Xətaların və nasazlıqların aşkarlanmasına və idarə edilməsinə kömək etmək;
• Cihazın əməliyyat sisteminə inteqrasiyasını təmin etmək.

Sürücü növləri:

1. Kernel səviyyəli sürücülər: Əməliyyat sisteminin nüvəsi ilə birbaşa əlaqə quran və daha yüksək səlahiyyətlərə malik olan sürücülərdir (məsələn, şəbəkə kartları, qrafik adapterlər).
2. İstifadəçi səviyyəli sürücülər: Adətən daha az kritik cihazlar üçün hazırlanır və əməliyyat sisteminin istifadəçi sahəsində işləyir (məsələn, bəzi USB cihazları və proqram vasitəsilə əlaqə quran cihazlar).

Avtomatik və manual quraşdırma:

Müasir əməliyyat sistemlərinin çoxu bir çox cihaz sürücülərini artıq daxilində saxlayır və cihaz qoşulan zaman onu avtomatik tanıyaraq uyğun sürücünü quraşdırır. Ancaq bəzi hallarda:

• Cihaz yenidirsə və ya xüsusi funksiyalar tələb edirsə,
• Əməliyyat sistemi köhnədirsə və yeni cihazı tanımırsa,
• Sürücü faylı sıradan çıxıbsa və ya sistemə uyğun deyilsə –
• bu hallarda sürücünün əl ilə quraşdırılması tələb olunur.

Niyə vacibdir?

Əgər cihaz sürücüsü düzgün quraşdırılmayıbsa və ya uyğun deyilsə:

• Cihaz ümumiyyətlə işləməyə bilər,
• Yavaş və ya səhv funksiyalar göstərə bilər,
• Sistem donma və ya çökmə kimi problemlərlə qarşılaşa bilər.

Müasir dövrdə cihaz sürücüləri və yeniliklər:

Müasir əməliyyat sistemləri (Windows, Linux, macOS və s.) cihaz sürücülərini onlayn serverlərdən avtomatik yükləmə funksiyası ilə təchiz edib. İstifadəçilər artıq disklə sürücü axtarmaq əvəzinə, sadəcə cihazı qoşaraq sistemin onu tanımasını gözləyə bilirlər. Bundan əlavə, bəzi sürücülər daha yaxşı performans, az enerji sərfiyyatı və təhlükəsizlik təkmilləşmələri üçün mütəmadi olaraq yenilənir.

Nəticə:

Cihaz sürücüsü, kompüter aparatının əməliyyat sistemi ilə problemsiz işləməsini təmin edən görünməz, lakin həyati əhəmiyyətə malik proqram təminatıdır. Onlar kompüterin funksional, etibarlı və effektiv şəkildə işləməsi üçün mühüm rol oynayır. Hər bir cihazın düzgün işləməsi üçün uyğun və güncəl sürücü vacibdir.